1) چاپِ يكم در ويژه‏نامه‏ى هفته‏ى فرهنگِ استهبان، شماره‏ى 1، اداره‏ى فرهنگ و ارشادِ اسلامى استهبان، مردادماهِ 1375، ص 12 و 13.
چاپِ دوم در روزنامه‏ى خبرِ جنوب، شماره 4289، پنج‏شنبه 11 مرداد 1375، ص 5 )نگاهِ پنج‏شنبه(.
چاپِ سوم در روزنامه‏ى عصر، شماره 535، پنج‏شنبه 1376/11/9، ص 14.
چاپِ چهارم در خبرنامه‏ى بشارت )ويژه نوزدهمين دوره‏ى مسابقاتِ قرآنِ دانش‏آموزىِ استانِ فارس(، شماره‏ى 3، اداره‏ى آموزش و پرورشِ استهبان، جمعه 11 ارديبهشت 1377، ص 2.
2) با استفاده از:
- انجمن‏هاى ادبى شيراز، حسن امداد، جلد اول، انتشارات ما، چاپ اول، 1372، ص 542.
- جست‏وجو در آثارِ شمسِ اصطهباناتى و نگرشى بر انديشه‏هاى اجتماعى وى در عصرِ پهلوى، حسن كيانى، جزوه‏ى دست‏نويس، 1371.
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى سيدمحمد كشفى لارى، شيراز 1364 خورشيدى.
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى على اكبر پدرام
خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى محمود روشن‏على
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى على داوودى
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى على زيورى
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى محمدرضا آل‏ابراهيم، استهبان، 1363 خورشيدى.
- دو دفترِ شعر، دست‏نويسِ شاعر
- سالنامه‏ى فرهنگ استهبان، سيداحمد محقق بوشهرى، چاپ موسوى، شيراز 1337-38.
- سيماى شاعران فارس در هزار سال، حسن امداد، جلد اول، انتشارات ما، چاپ اول، 1377، ص 734.
- شاهكار عشق يا شور عاشورا، شمس اصطهباناتى، انتشارات مدرسه علميه امام عصر، شيراز، 1372.
- شمس اصطهباناتى، جزوه‏ى دانشجويى: وحيد رادمردى، مسعود صفايى و ياسر كيان، 1382.
- منظومه‏ى شمس يا جلوه‏ى ابديت، شمس اصطهباناتى، چاپخانه‏ى موسوى شيراز، 1349.
3) جَغَلُو jaqalow = )جغله + واوِ شناسايى( جوان‏بچه‏اى كه هنوز ارزشِ اجتماعى پيدا نكرده‏است. تُرك هم اين واژه دارد / )زيرنويس با دست‏خطِ شاعر( / بچه‏ى خُرد، كودكِ كوچك‏اندام و كم‏سن )لغت‏نامه علامه دهخدا، ص6842) / آدم ريز و كوچك اندام، اما زرنگ و ناقلا )فرهنگ لغات عاميانه و معاصر، دكتر منصور ثروت و دكتر رضا انزابى نژاد، انتشاراتِ سخن، چاپ نخست، 1377، ص 244) / كودكِ خردسالِ نوپا و پُرتحرك. از احتمال به‏دور نيست كه تصحيفى باشد از كلماتِ زير: حسقل: كلمه‏ى عربى، و آن بچه‏ى خُرد باشد از هرجانورى ]منتهى‏الارب [ حسكل: كوچك از هر چيز ]مهذب‏الاسماء[. صورت‏هاى ديگر: چسقل، فسقل، فينگيلى، جغله، و..)كتاب كوچه، احمد شاملو، ج 11، صص 190 163) / بچه‏ى كوچك )فرهنگ آموزگار، حبيب‏اللَّه آموزگار، تهران، چاپِ نخستين، 1330، ص 200) / كودك )آتشكده، نشريه دبيرستان حكمت فسا، 1343، ص 121) / پسربچه )شهرِ من داراب، حسين آزما، 167) / بچه )فرهنگ مردمِ سروستان، صادق همايونى، ص 583) / پسربچه )خفر، بهنامِ مختارى باب‏انارى، 524) / نوجوان )و اما بعد، على حكمت، 181) / جوانِ كم سن و سال )گويشِ مردمِ سيرجان، 64) / شخصِ ريز و كوچك‏اندام، به‏ويژه كودك )سخن، 742) / اين جوان جغله‏هايى‏كه تازه راه غربت‏را يادگرفته‏اند، ازمن بهترند؟ )جاى خالى سُلوچ، محمود دولت‏آبادى، ص 197) / يك مشت بچه جغله اطرافش جمع كرده بود )نوشتن با دوربين، ابراهيم گلستان، ص 57)
4) بى‏شى biكi= بِنِشين
5) بَرَت = برايَت، براىِ تو
6) گَپ = سخن، حرف )دشتستانى، 73) / بزرگ، رئيس، حرف و صحبت )واژه‏ها، 501) / گپو = بزرگ )ممسنى، 117) / گَپ زدن = سخن )طع، 974) / صحبت كردن )جهرم، 324) / بزرگ، گشاد )اَهِل، 144) / درددل، گفتگو )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 206) / )حكمت، 212)
7) گَپ بزنم = سخن و داستان سر كنم.
8) رُخ = پيشانىِ كوه
9) ريشه = پايينِ كوه
10) لَپ زدن = راه‏پيمايىِ بى‏هدف
11) لولو loulou= پيكره‏ى وحشت و ترس كه غالباً مى‏ساختند و بچه‏هاى كوچك را مى‏ترسانيدند / موجودى كه غالباً بچه‏ها را از آن مى‏ترسانند )سروستان، 599) / )نيّر، 66) / نامِ حيوانى سياه و خيالى كه بچه‏ها را از آن مى‏ترسانند )واژه‏ها، 550)
12) رَپ زدن = ناگهان جا خوردن و پا را فراخ نهادن
13) دَم = همان عرض اندام و فهم كردن و حرف زدن است
14) اَ تو بُرديم = فرو برديم
15) بَسَه = بس است، آن‏چه خَموش ماند
16) تَپَه‏كو tapakد= )تَپَه + ك خِفَّت + واوِ شناسايى( كتك و چوب و سركوبى خوردن، مشت و لگد / مُشت )حكمت، 223) / تپ‏وكو tap o ku = كسى را زدن، كتك كارى )سروستان، 581) / با كفِ دست )حكمت، 340) / تَپَه‏كو خوردن = با مشت كتك خوردن، باكفِ دست كتك خوردن / در كتاب كوچه با بارِ عاطفى بيان شده: تَپوك = ضربه‏ئى كه با كفِ دست بر شانه‏ى كسى زنند به نشانه‏ى محبت؛ و نيز كم و بيش حكايتِ آوازِ آن است )كتابِ كوچه، جلد 9، ص 115) / ضربه با دست يا پا )فرهنگ، 191) تپوكِ محكمى به شانه‏ام زد. )مرگ كسب و كارِ من است، 113)
17) اِى ei = اين
18) خَفه‏دونى xafa dooni = خفه‏دانى، منظورِ شمس، استهبان و به‏مقياسِ بزرگ‏تر، ايرانِ زمانِ شاه‏است
19) شُل و بُلو كolou o bolou = دَر هم و بَر هم، آشفته
20) سَكَلَه sakala = سر را ميانِ دو آرنج و زانو فروبردن و از ترس چيزى نگفتن، مچاله، استخوانى / سَكَل = تكه استخوانى‏كه سرِ برجسته داشته باشد )سروستان، 589) / استخوان )زرقان، 73) / )حكمت، 369)
21) جُلو jolou = پالانِ خر )جُل + واوِ شناسايى( / پارچه‏ى بى‏ارج، پلاسينه‏اى كه زيرِ زين يا پالان نهند )كوچه، ج 11، ص 208) / جُل = پالان، جامه چهارپايان )آموزگار، 201) / )سروستان، 583) / زينِ الاغ )اَهِل، 141) / )نيّر، 31) / پوششى‏است كه روى اسب و خر مى‏اندازند. در مقامِ تحقير به‏لباسِ كهنه انسان نيز گفته‏مى‏شود )فرهنگ، 246) هرچه جُل و پِلاس، كتاب پاره برايم باقى‏مانده‏بود فروختم )سه‏قطره خون، 137)
22) اَ تَه‏تا atatہ = گونه‏اى بازى است‏كه دست بر دهان مى‏زنند و شرط مى‏بندند كه هيچ‏كس حرفى‏نزند
23) بَسيم = بَستيم
24) كَپيديم = خوابيديم همراه با تحقير و بى‏چيزى
25) خُ = خُب، خوب
26) چى cضi = چيزى
27) پُكيدَم = تَركيدم، مُنْفَجِر شدم / پُكيدن pokفdan = ]شيرازى و اصطهباناتى،پاره شدن[ )فرهنگ معين، 804) / گسستن )شيرازى و اصطهباناتى( )نيّر، 35) / تركيدن، پاره شدن )آموزگار، 134) / پاره شدن، از هم گسيختن، تركيدن )واژه‏ها، 118) / منفجرشدن )سخن، 487) / تركيدن، مردن به‏بيان اهريمنى، احتمالاً بايد از پوك ساخته شده باشد )كتاب كوچه، ج 626 7) / متلاشى شدن )شيراز، 41) / )پوك = ميان تهى + يدن = پسوند مصدرى( پاره شدن و يا شكسته شدن چيزى از ميان در نتيجه‏ى فشار داخلى )جهرم، 282) / پُكيدن = گسيختن )فسا، 120) / پُكِدَه )لار، 49) / )حكمت، 231) / )زرقان، 40) / )سروستان، 580) / )سيرجان، 45) / درلهجه شيرازيان = تركيدن، مُردن )دهخدا، 4941) / تركيدن، مُردن، درهم‏رفتن )فرهنگ، 169) / اتومبيل صداى مهيبى كرد و به‏قولِ شوفرِ اصفهانى چرخش پُكيد )پروين دخترِ ساسان، 71)
28) گونه‏هاى ديگر: واسونك؛ شعرِ خرنامه / بَرَتو baratu = براى‏تان
29) مَحْبَس، دِه پارَه، خاك = اشاره به ايرانِ زمانِ شاه است
30) كه زِ گَردى‏م نبينند نشان = كه حتا از يك ذره گَرده هم از من نشانى نبينند
31) حافظ فرمايد:
آب و هواى فارس عجب سُفله پرور است
كو همرهى كه خيمه از اين خاك بَركَنَم؟
32) مِنَو menava = نم، رطوبت، آبِ بسياربسيار كم، تَرى
33) كُروش korouك= چروكيده، به‏هم آمده، درهم فرورفته، به‏گونه‏ى پلاستيكى نيم‏سوخته
34) طرب = خوشى كردن، شادمانى كردن، رامش كردن، شادمان گرديدن، كُروز، كُروژ، كاچَه )سره، 134)
35) بندى ديگر: گرچه از مردمِ اين شهر منم / نيست انديشه زِ حُبّ‏الوطنم / بشنوى بوىِ ملال از سخنم / كه در اين دهكده محبوسم من / در غم و حسرت و افسوسم من
36) داردو dہrdou = نامِ‏نخستين‏منطقه‏اى‏واقع‏درجنوبِ‏باخترى‏استهبان‏كه‏درآن‏كِشتِ‏انجيرآغازكرده‏اند
37) كوهِ توده = منطقه‏اى واقع در جنوبِ باخترى استهبان. توده = توى دژ = توى دِج = تودج = توده
38) گُرگينْ نام‏پهلوانى‏است ايرانى )بُرهانِ قاطع(، فرزندِ ميلاد )لغت‏نامه دهخدا، ص16843). ميلادْ تغييرِ نام يافته‏ى مِهرداد پادشاهِ اشكانى است.
39) گُو دُزيدَيم gow dozidaeim = گاو دزيده‏ايم
40) شكمم
41) كaضlei=نامِ‏ديوانه‏اى‏بوده‏است
42) بلندترين نقطه‏ى كوهِ‏جنوبىِ‏استهبان
43) اِصْطَهبانات = استهبان تا 1353/8/1 اِصْطَهبانات ناميده مى‏شد. شمس با زيركىِ تمام، اِصْطَهبانات را به‏عنوانِ يكى از شهرهاى ايران به‏طورِ نُمادين برگزيده و از بُلنداىِ آگاهى هر آن‏چه نابسامانى، ناهنجارى، تبعيض، تبه‏كارى، رشوه‏خوارى، اختلافِ طبقاتى، فقر و فاقه‏ى دورانِ ستم‏شاهى رضاشاه و محمدرضا پهلوى ديده است، در قالبِ اين واژه، گنجانيده و بيانِ مقصود كرده‏است.
44) دوبويه = نيم‏سوخته
45) زمين‏گير = برجاى مانده و ناتوان شدن از پيرى يا بيمارى )فرهنگ، 445) / )دهخدا، 11393) چوب توى گُرده‏اش خورده و زمين‏گيرش كرده. )نفرين زمين، 31)
46) چيا = چيزها
47) چَك و چينا = خُرده‏ريزه‏ها، نكته‏هاى ظريف
48) بَرَتون = براى‏تان
49) يَى‏جا = يك‏جا، به‏تمامى
50) مى‏گَم بى‏كَم و كاس = بى‏كَم و كاست مى‏گويم
51) شِفْتُش كeftoك= )شفت + ش ضميرِ سوم شخصِ مفرد(لِفت‏اش، بى پيرايه، بدونِ آداب. طولانى كردن. بى جهت چيزى را مفصل و با شرح و وصف زياد ذكر كردن )واژه‏ها، 373 و 536) / شِفت دادن = موضوعى را بزرگ جلوه دادن. آب و تاب دادنِ به تعريفِ موضوعى )جهرم، 311) / )خفر، 534) / كارى يا سخنى را بيهوده به درازاكشيدن )نيّر، 51) / موضوعى را با آب و تب بيان كردن )سروستان، 590)
52) نمى‏دَم = نمى‏دهم
53) راسَه = كسى كه مطلبى را درست و صحيح بخواند
54) نَگَن = نگويند
55) بِتَپ = اَمرِ به‏تَپيدن، به‏فرمانِ كسى سر در خود فرو بردن
56) كُنْجِ تَريكو konj e tariku = آن گوشه‏ى تاريك، مراد زندان است. )+ واوِ معرفه(
57) نَدَن = ندهند
58) آرومَكى = يواشكى، به‏نرمى، به‏آهستگى
59) چيكو cضiku= دستگاهى‏كه پنبه را از پنبه‏دانه جدا مى‏كند. شايد به‏لحاظِ لُغَوى هم خانواده‏ى چَك باشد كه خود وسيله‏اى است براى زدن به زهِ كمانِ پنبه‏زنى / در زرقان جيركو نامند )زرقان، 52) / و در سروستان چيركو = در فشار قراردادن، دستگاهى‏كه با آن پنبه‏دانه رااز پنبه جدا مى‏كنند )سروستان، 585)
60) تا نَدَن آرومَكى مَه دَمِ چيكو = تا مرا بدونِ سر و صدا، مُثله و ريز ريز نكنند
61) مِقْ = صدا، حرف، صوت / نِق زدن )حكمت، 225)
62) بوگو = بگو
63) خالو = دايى )جزيره‏ى خارگ، درِّ يتيمِ خليج فارس، جلال آل‏احمد(
64) كه‏اَزى پَك‏وپَسَلا = كه‏ازاين‏پشت‏وپناه‏ها/پسله =نهان‏جاى،پنهان )فرهنگ، 163). جاهاى دورافتاده، ريشه اين‏كلمه پس مى‏باشد)واژه‏ها، 112)/ پنهانى،نهانى،دورازديدونگاه‏وشنيدديگرى )شيراز، 40)/ جاى نهانى، پشت‏وپسله‏وكُنج )دهخدا، 4903)
65) گو واگو = گفتن و بازگو كردن
66) لُو ليوير low lyvir= لب و لوچه / ليوير livir = لبِ درشت )داراب، 176) / لبِ پايينى در حالى كه آويخته‏است )سروستان، 599) / لِوير levir = )اَهِل، 145) / )زرقان، 104) / لبِ پايين )حكمت، 213و242)
67) اِى و او = اين و آن
68) نَشه = نشود
69) سَرِشى sareكi= سراشيبى
70) پيشونى‏نِوِشتُمو pyكuni neveكtomu = پيشانى نوشتِ‏مان، سرنوشت‏مان / )دشتستان، 85)
71) كُلاپوسى kolہpusi= كلاه‏پوستى، در اين‏جا مُراد رئيس و سركرده است
72) بارِ بارومو bہr e bہrumu = بار بر بارمان اضافه مى‏كنند
73) مى‏زَنَن اَ تو سَرومو = به‏توىِ سَرمان مى‏زنند
74) ميگَم = مى‏گويم
75) اُسا بزرگو ossہ = 1- استادِ بزرگ + واوِ شناسايى 2- منظور شاهِ مملكت
76) او نِوشْتا = آن نوشته‏ها را
77) نمى‏دَنُ‏ش = نمى‏دهند به او
78) كَلَنْدون kalandun= به‏معنى ويرانه و خرابه است. مُراد ايرانِ زمانِ شاه است
79) لُنج = كُپ، دو طرفِ لُپ، لب و لوچه، ليوير / زاويه‏ى لب، لب )فرهنگ مردم سروستان، صادق همايونى، ص 598) / لب )فرهنگ لغات، ص 735) / لب، دو طرف دهان از بيرون )فرهنگ عميد، ص 896) / لب، لبِ ستبر، لوچه )فرهنگ معين، ص 3624) / لبِ خيلى كلفت )دشتستانى، 74) / بيرونِ روى است، يعنى بر دورِ بينى و پاره‏اى از روى، و تمامِ چانه و زِنَخ = لُفج = لبِ گنده و سِطَبر )طع، 1037) / لُج = لبِ درشت )جهرم، 328) / لُچ = لب )لبِ بام( )اَهِل، 144) / )نيّر، 66) / لك و لُنج = لب و دهان )زرقان، 102) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 207) / مولوى فرمايد:
گفت شاباش و تُرُش آويخت لُنج
شد تُرنجيده تُرُش همچو تُرُنج
80) لُنْج و نيشتَك = زخمِ زبان، حرف‏هاىِ نيش‏دار / نيشتَك = با حركت دادنِ لب و دهان و فكِ‏پايين ادا و اصول درآوردن و بدين ترتيب كسى را مسخره كردن فعل آن نيشتك انداختن يا نيشتك درآوردن است )واژه‏ها، 607) نِشتَك = دهن كجى )نيّر، 68) / )شيراز، 153) / نيشك )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208)
81) ماخام = مى‏خواهم
82) بُنْجاقُ‏تو = بُنْچاق‏تان، سندتان، هويت‏تان، پرونده‏اتان. اصل سند و مدرك )واژه‏ها، 77). سند قديمى )فرهنگ، 118). قباله، قباله مِلك، سند كهنه و قديمى )عميد، 228)
83) بِدَم و بِرَم = بدهم و بروم
84) كوتوك kutuk= جاىِ كوچك و خفه، كلبه‏ى محقر، مُراد ايرانِ زمانِ شاه‏است / خانه محقر )داراب، 174) / اتاق‏هاى كوچك و كم‏ارتفاعِ بى در و پيكر كه معمولاً داخلِ خاك درست مى‏كنند )حكمت، 336)
85) پَكَره = پَكَر است / پَكَر = آدمى‏كه حواسش برجا نباشد، آدم گيج و مبهوت )واژه‏ها، 118) / ناشاد، ملول، افسرده، دلتنگ‏از دل و دماغ افتاده )كتاب كوچه، ج 625 7) / افسرده و گرفته و غمگين )سخن، 487) / سرگشته، حيران، نوميد، خوف‏از پيرى، متحير )معين، 803) / حيران، اندوهناك )عميد،274) / بى‏دل و دماغ، عصبانى و خشمگين )فرهنگ، 169) مات و پَكَر به‏بيرون نگاه مى‏كرد. )سه‏قطره خون، 23) / گربه‏ى سفيد پَكَر شد و گفت: باز كه تو رفتى نسازى! )دو گربه روى ديوار، صمد بهرنگى(
86) ماخات = مى‏خواهد
87) بُغُروشه boquruكa= به جنب و جوش درآيد
88) بيشترى شَم = بيشترى‏اش هم
89) لاشِ تو زدم = دَرز گرفتم، ناديده اِنگاشتم
90) خَرمَن‏بافَه‏تون = خوشه‏هاى خَرمَن‏تان
91) بَرْجو barju= ابزارى كه با زنجير به دو گاو مى‏بستند و بر روىِ آن مى‏نشستند و دورِ خرمن مى‏چرخيدند تا گندم‏ها از خوشه درآيد، خرمن‏كوبِ محلى كه به‏پشتِ گاو مى‏بستند. / اَلداركَش = چوب‏هاى بدنه‏ى خرمنكوبِ سنتى؛ لنگر، يون و رانه نيز مى‏نامند )كتاب كوچه، ج 737 2) / بُرَّه = آلتِ خرمن‏كوبى )سروستان، 578) / بُرا = بُرنده )پهلوى burہg) )دشتستانى، 42) / برجى barji= زورِ گوميا، ناله اَ بَرجى )نى‏ريز، 36) / وسيله‏ى خرمن‏كوبىِ سنتى كه از يك كُنده‏ى چوبى و پره‏هايى كه به اطرافش تعبيه شده است درست شده و به وسيله‏ى گاو روى خرمن كشيده مى‏شود )زرقان،34)
92) اَ رو خَرمَن‏بافَه‏تون بَرْجو زدم = براى‏تان سَره را از ناسَره جدا كردم، همه چيز را آشكارا گفتم
93) پَستو pastu= انبارى پشتِ اتاقِ نشيمن / اتاقكِ كوچك و معمولاً تاريكى‏كه درانتهاى اتاقِ نشيمن يا دكه فروشندگان قراردارد و لوازم خُرده‏ريز و صندوق و رختخواب را در آن مى‏نهند )كوچه، ج 512 7) / اتاقكِ پشتِ اتاقِ اصلى )سروستان، 580) / صندوق‏خانه )همسان باگويشِ‏زردشتيان‏يزدوكرمان()كيانى،196)
94) يا سَر ميره يا ميا كُلا = يا سرمان بر باد مى‏رود يا اين كه نه، كلاهى نصيب‏مان مى‏شود
95) تِى‏پا = لَگَد/ با نوك‏پا ضربه‏زدن، تُكِ پازدن )فرهنگ، 227)/ ضرب و زخم با نوكِ‏پا )دهخدا، 6302)
96) جَك و جَغَلا = بچه‏ها و نوجوانان
97) بُوآ = بابا، مُراد خودِ شاعر است
98) گونه‏اى ديگر: كه من از گفته‏ى خود دلشادم / شمسم و در همه‏جا آزادم
99) اَگَرُش از سَر و تَه بَرخوانى = اگر با ديده‏ى بصيرت بخوانى
100) كاكا = برادرِ كلان )قاطع، 877) / )جهرم، 317) / )داراب، 174) / )سروستان، 593) / )زرقان، 83)
101) وِر زَدَنام = حرف‏زدن‏هايم / وِر = حرفِ زيادى، حرفِ بى‏معنى )زرقان، 112) / )واگوشك‏ها، 232)
102) اى همه‏ى وِر زَدَنام خونِ دِله = اين همه‏ى سخن‏هاى زيادى، به‏خاطرِ خونِ دلى است كه دارم
103) كه كارا وِله = كه كارها نابسامان است
104) گونه‏اى ديگر: كاكا مشتى به‏گمانِ بنده / اگرش از سر و تَه برخوانى / اشكى از ديده به رُخ بِفْشانى
105) خَفَه‏دونيه = )خفه‏دانى( / مُراد، استهبان و به‏مقياسِ بزرگ‏تر، ايرانِ زمانِ شاه است
106) اُو خورُشْتُمow xoroكtom = 1- آب + خورشت + من 2- آبِشخورِ من
107) بايَه = بايد
108) اِى زاتى ei zہti = اين‏گونه / زات = طور، جور )واژه‏ها، 318) / اى ذاتى = به اين روال، اين گونه، بر همين منوال )حكمت، 248 و 341)
109) نَنَه = )اوستا hana) زنِ مسن )دشتستانى، 62) / مادر )دهخدا، 20129)
110) زيدَه zeyda = زاييده
111) سابُناتى sہbonہti= استهبانى، اصطهباناتى، نامِ محلى استهبان
112) رَمَق = تاب، طاقت )سخن، 1149) / نيرو، توان، جان )معين، 1675) / )فرهنگ، 421) با اين همه خيال ديدنِ تيمور به پيرمرد رمق و روشنايى مى‏داد. )عقيل، عقيل، 44)
113) نَمونْدَه‏ست = نمانده‏است
114) كُلُوم kolum= كُلون، قفلِ چوبىِ درهاى قديمى / كُلون kخlخn = چوبِ كوچكى است كه پشتِ درها افقى نصب شده و با حركت دادنِ آن از راست به چپ و بالعكس درِ خانه يا باغ را بسته يا باز مى‏كند )واژه‏ها، 476) / كلندر و كليدان )طع ، 928 و 931) / چوبى كه در پشتِ در براى بستنِ آن بكار رود )جهرم، 321) / كولون = چِفت و قفلِ درهاى بزرگ قديم )نيّر، 62) / )زرقان، 94) / )حكمت، 211)
115) تا نكردن دَرو از رومو اَ كُلُوم = تا در را از روى‏مان نبسته‏اند
116) بيجيكيم bijikim= بپريم، بجهيم
117) دِه پارَه = مُراد، ايرانِ زمانِ شاه است
118) بِريم و اُوسَرى بِشيم = برويم و آن‏طرفى بشويم
119) اَزِى = از اين
120) غم‏خانه = مُراد، ايرانِ زمانِ شاه است
121) جِنيّه = مُراد شاهِ ستمگر و نيروهاى سركوبگرش از جمله ساواكِ جهنمى است
122) چَنْگُم نيارَه = مرا به‏چنگ نياورد
123) گورِسونى guresuni= گورستانى، مُراد ايرانِ زمانِ شاه است
124) حافظ فرمايد: ما آزموده‏ايم در اين شهر بختِ خويش / بايد بُرون كشيد از اين وَرطه رَخت خويش
125) شُو گُروز كow gدruz= شب گريز، فرارِ شبانه
126) بِريم = برويم
127) جَر و مَنْجَرا = جنگ و دعوا و بَلوا / كشمكش، مشاجره و هياهو، بگو مگو، داد و قال )كتاب كوچه، ج 145 11) / جَر = دعوا، نزاع )سروستان، 583) / )دشتستان، 90) / )حكمت، 361)
128) خِرِف‏خونه = نقاطى بوده است دور از شهر كه سابقاً اشخاصِ خيلى پير را كه عقل و شعورشان كم مى‏شده است و مزاحمِ خانواده‏ى خود بوده‏اند در آن جا برده رها مى‏كرده‏اند تا يا بميرند يا طعمه‏ى حيوانات شوند. )واژه‏ها، 243). البته مرادِ شاعر ايرانِ ستم‏شاهى است
129) تابُرى tہbori= راهِ ميان‏بُر )شيراز، 45) / تابُر = ميان بُر كردنِ جاده و راه )جهرم، 285) / راهِ كوتاه و مستقيم )نيّر، 27) / ميان بُر )فسا، 121) / تابُرزدن = از راهِ كوتاه‏تر رفتن )زرقان، 44) / تابُرى رفتن = بيراهه رفتن براى اين‏كه زود به مقصد برسند )آباده، 138)
130) قاچُش دادن qہcضoك= گريختن، به‏سرعت رفتن / شَه قاچَه = گريخت، فرار كرد )داراب، 172)
131) پامو واشَه pہmu vہكa= پاىِ‏مان باز شود
132) كه اين پس‏مانده براىِ خودشان باشد
133) تَشِ توش بيگيرَه كه راهُم بَسَه = آتش به‏تويش بگيرد كه راهم را بسته است
134) دُزِ خُمْرى doz e xomrey= دزدى كه لباسى آبى‏رنگ شبيه خُمره بر تَن داشتند.
135) دَسْ‏پَتى das pati= دستِ خالى / پَتى = عريان، برهنه )كوچه، ج 273 7) / بدونِ پوشش، لُخت )سخن، 447) / )فرهنگ، 152) / ساده، تنها، تهى، خالى، بى‏خورش، خشك )دهخدا، 4721) / روت، عور، تنها )معين، 699) / برهنه )واژه‏ها، 98) / )شيراز، 37) / )نيّر، 24) / )زرقان، 38) / عريان، خالى، تنها )سال‏هاى ابرى، 1626)
136) پوزه = دماغه )دشتستان، 86)
137) از كُدُم پوزَه بِرَم كه نَبينَه‏نُم؟ = از كدام پوزه بروم كه مرا نبينند؟
138) نَكوُاَن nakowan= نَكاوَند، بازرسى و كَندوكاو نكنند
139) تو گُلوم تا تو نِشينُم = از سر تا پايم
140) وطنِ مُشتى بى پُى، بى سَر و تَنَه = وطنِ عده‏اى بى‏پا، بى‏سر و تن است
141) به اونا دِگَه چه؟ كه راه خودومو نَدَن = به آن‏ها ديگر چه؟ كه حتى راهِ خودمان را ندهند
142) كوتوكو kutuku = كنايه از ايرانِ ستم‏شاهى است / نگاه كنيد به: 28
143) خودومو = خودمان