144) مگر اى دادرسون ما بَزِ گَريم!؟ = اى دادرسان، ما مگر بُزِ گَر هستيم!؟
145) گَر = مو ريخته، مرضى كه در اثر آن مو يا پشم حيوان بريزد.)واژه‏ها، 502)
146) كه ما از گِله و رَمه‏ى آدما دَريم!؟ = كه از گِله و رَمه‏ى آدم‏ها بيرون هستيم!؟
147) بَچ = بچه. به‏معنى جوانه وتنجه است، به طور كنايه زاد و ولد هم معنى مى‏دهد.)واژه‏ها، 57)
148) كَلَّه‏گُنْداى كُلا دورى چه ميگَن!؟ = سردمدارانِ كلاه‏لگنى )انگليسى‏ها( چه مى‏گويند!؟
149) بُطالِب = كوهى واقع در جنوبِ استهبان
150) قُلَّه‏ى زينو zinu = قله‏اى است در استهبان شبيه زينِ اسب
151) جَرگه = قبيله، طايفه، بيله / جماعت، هيأت، دسته، گروه )آموزگار، 198) / گروه يا مجموعه‏اى از چيزها يا افراد؛ زُمره. حلقه‏اى از افراد براى راندن شكار )سخن، 734)
152) بى‏لَى beyley= قبيله‏ى / بيله beyla = دفعه، دسته، گروه )سروستان، 579) / گروه )خفر، 519) / تعدادِ زياد، عده‏اى، بسيارى )آباده، 148) / دسته )واژه، 86) / گروه، دسته، عده )زرقان، 36) / دسته، قسمت )نيّر، 31) / عده )شيراز، 33) / )جهرم، 279) / )فسا، 119) / دسته، گروه، گله )فرهنگ، 139) مردم به‏اين‏حال كه در گوشه‏اى جمع شده بودند، براى مارال يادآورِ بيله‏اى ميشِ گرمازده بودند )كليدر، 5)
153) اَگَرَم تَه‏تويى بود = اگر هم باقى‏مانده‏اى بود
154) خُرده‏پيلا xorda pilہ= خُرده‏ريزه‏ها
155) چَپُو cضapow= )مأخوذ از تركى چپاول( غارت )جهرم، 293) / چپاوُول، غارت )سروستان، 584) / )نيّر، 33) / چپوچى = غارتگر )سيرجان، 71) / تاخت و تاراج و يغما )دهخدا، 7072) / غارت، يغما، تاراج )جويم، 413) / تاراج )فرهنگ، 265) / قلدرهاى دفتر و دستك به بغل، راه افتادند به تقويم اموال همه آن هايى كه دكان و زندگى شان سوخته بود يا چپو شده بود )نون والقلم، 45)
156) تَه بِگَم رفته سَرُو، مونده پَسُو = به‏تو بگويم كه سرآبش رفته‏است و پس‏آبش مانده‏است
157) ناخالا، سَرَه وسَراش خونه‏نشين = ناخالصان سردمدار شده‏اند و افرادِ سرآمد و ارزشمند خانه‏نشين
158) بالى سَر bہley sar= خداوند، بالاىِ سَر
159) نه خداوند را در نظر مى‏گيرند و نه هنگامِ مُردن را
160) پِخْتُت = متعرضِ به تو، حمله‏ور مى‏شود به‏سوىِ تو
161) سگِ صاحب‏نشناس به‏تو حمله‏ور نشود
162) سُجُل‏وبُجُل = زياد و بااصرار تخقيق و تجسس‏كردن )آباده، 142)/جست‏وجو،كَنكاش )حكمت، 361)
163) پرى‏كوه = نامِ يكى از محله‏هاى شمالِ باخترىِ استهبان
164) فَدى = فضاىِ، حياطِ
165) جوز juz= سراغ، جست و جو
166) گِردآ gerdہ= گِرده‏ها، چوب‏هاى روىِ مَزار
167) تَپيدين tapidain = تپيده‏ايد. خَم و دو لا شده‏ايد / تپيدن = فرورفتن و قراريافتن در جائى تنگ، مترادف چپيدن )كوچه، ج 118 9) / )سخن، 565) / تَپِدَه )لار، 49) / به زور يا پر رويى و سماجت داخل جايى يا دسته‏اى شدن )فرهنگ، 192) زن‏ها و بچه‏ها به‏ديدنِ امنيه همگى تپيدند توى آغل‏هاشان )دهخدا، 5616)
168) لَى ley= لاىِ
169) بارشون بَسَن = بارشان را بستند
170) بى‏تَخارى=بدونِ‏سروصدا و باآرامى/ كوچك‏ترين صدا)سروستان،581)/تِخار= صداى‏بسيار آهسته و خفيف‏كه‏بسختى‏شنيده‏ميشود)زرقان،45)/صداى‏خيلى‏آهسته)جهرم(/صداى‏آهسته‏ومبهم)سيرجان،52)
171) از اِى اُوگون = از اين آب‏گاه، از اين آبادى. حدود و ثغور و مرز )واژه‏ها، ص 44) / حدود و ثغور و مرز. از اُوگون رد شد: از مرز رد شد، از آب و گِل رد شد )نيّر، 17)
172) تا شُدَن = گذشتند، رفتند
173) بُلِيت boleyt= كم عقل، نادان )فرهنگ عميد = بليد( / آدمِ احمق و ابله و بى‏شعور )واژه‏ها، 76) / كُندذهن، كم‏هوش، كودن )آموزگار، 111) / سفيه و كم خِرد، ناقص‏عقل، خُل و چِل، مَلَنگ )كوچه، ج 1512 5) / آدم احمق، ساده )نيّر، 21) / لاابالى، آدم هرزه، كودن )زرقان، 35) / آسمان جُل، لات )سروستان، 579) / )سيرجان در آئينه‏زمان، ص 400)/ بَلِيد = كم‏هوش، كودن )فرهنگ عميد، 227)
174) اُلُلَك = آدمكِ سَرِ جاليز / مجازاً به‏كسى گفته مى‏شود كه‏از لحاظِ تشريفات و ظاهر عنوانى دارد ولى در واقع وجودش بى‏ثمر و بدونِ تاثير است )واژه‏ها، 37) / اُلولو = كنايه از كسى است كه نه به خاطر شخصيت و كاربُرى او، بلكه براى خالى نبودن عريضه و به صورتى تشريفاتى در مقامى نشانده باشند )كوچه، ج 786 2) / مترسك، لولوىِ سرِ خرمن، در مقامِ تشبيه به آدم‏هاى بى عرضه و بى لياقت هم گفته مى‏شود )شيراز، 20) / مجازاً به كسى گفته مى‏شود كه داراى ظاهر و هيكلى مى‏باشد ولى فاقدِ هنر و خاصيت است )جهرم، 274) / مترسك )سروستان، 578) / مترسكى كه در جاليزها براى ترساندنِ پرندگان و جانواران نصب كنند. مجازاً به كسى گفته مى‏شود كه داراى هيكلى باشد، ولى فاقدِ هنر و خاصيت )خفر، 516) / احمق، خِنگ )حكمت، 336)
175) ليم = آدمِ سست عنصر، اشخاصِ غيرچابك و سست )واژه‏ها، 556)/ آهسته، يواش، آرام )نيّر، 66) / موذى، زيرك، هوشيار )زرقان، 104)/آدمِ شكمو،شُل‏و ول )به‏گويشِ‏زردشتيان‏يزد وكرمان = لِم()كيانى، 207)
176) خاف = بى‏طعم و بى‏مزه
177) بارَه = قاره، داد و قال / فرياد )داراب، 164) / صداىِ گاو )فسا، 119) / نعره‏ى گاو )سروستان، 578) / بارَه = فرياد )خفر، 517)
178) بونَه buna= درخت
179) وُهْل voصl = سروِ كوهى، در صفحه‏ى 1543 لغت‏نامه‏ى دهخدا با نامِ اُرس آمده / درختى است برگ‏سوزنىِ بلند و تنومند تا 40 متر ارتفاع مى‏رسد. ساقه‏اش راست و شاخه‏هايش خيلى پُربرگ است. شكلِ اين درخت مخروطى يعنى كَله قندى است. برگ‏هايش نيز سبزِ تيره، گل‏هايش ارغوانى، ميوه‏هايش آويزان و به‏شكلِ كاج است. اين درخت عموماً در جنگل‏هاى كوهستانى، گاهى به‏تنهايى و زمانى با سايرِ درخت‏ها ديده مى‏شود. سخت‏ترين سرما در آن مؤثر نيست. پس از مدتى خود به‏خود آتش گرفته مى‏سوزد ]به‏خاطرِ فسفرِ زيادى كه دارد[ )پوشش گياهى كُهگيلويه، 98) / وُهل درختِ كاج را گويند كه صنوبر باشد و بعضى گويند وُهل درختِ سروِ كوهى است و آن را به‏عربى عَرعَر و ثَمرِ آن را حَب‏العَرعَر گويند )برهان قاطع، 1187) / سرو كوهى )زرقان، 113) / )سخن، 116) / سروِ كوهى )محقق، 23) / )حكمت، 206)
180) قاره = داد، فرياد، صداىِ بلند )سروستان، 592) / )نيّر، 57) / )حكمت، 241 و 340)
181) بِگَه = بگويد
182) بُدونَن = بدانند
183) گَمَه = پوزبَند / گِم = قطعه چوبى كه در دهانِ بزغاله يا گوساله مى‏گذارند و دو سرِ آن را به وسيله‏ى طناب يا ريسمان به شاخ‏هاى حيوان مى‏بندند تا نتواند از شيرِ مادرش استفاده كند )زرقان، 98)
184) دَن = دهان )نى‏ريز، 31)
185) تَرَقِشّتى = ترقه‏اى، سر و صداى بلندى
186) شنيدند
187) تُر = سراغ، ديدار، آگاهى / تُر بردن = تجسس و تفحص كردن ، اطلاع حاصل كردن )جهرم، 287)
188) تُرِ چار تَى دِگَه‏شَم كه بيرى پوكَ‏ن = سراغِ چهار تاى ديگرش هم كه بروى توخالى‏اند
189) اِشْكَك eكkak= انجيرِ نارَس / اشكوئك )خفر، 516)
190) ريويده = لِه شده
191) كولوك kuluk = خُمره‏اى است بزرگ براى سركه انداختن و نگه‏دارى شيره / كوزه‏اى است سفالين كه بيرون و داخلِ آن را لعاب داده باشند و براى نگه‏دارىِ مربا، ترشى، روغن به‏كار رود )واژه‏ها، 476) ظرفِ سفالىِ بزرگ‏تر از كوزه و كوچك‏تر از خُم )سروستان، 596) / كوزه‏هاى لعابدارِ بزرگ كه معمولاً براى نگاهدارىِ سركه و غيره بكار مى‏رود )جهرم، 321) / ظرفى سفالىِ لعابدار به‏شكلِ گلدان با دهانه‏ى نسبتاً تنگ كه در آن شيره‏ى انگور و ميوه‏ى انجير و مويز نگه‏دارى مى‏كنندو يا انگور در آن مى‏ريزند تا به سركه تبديل شود )حكمت، 188 و 367) / )شيراز، 129) / كُليك )دشتستان، 106)
192) وازَنى‏شو = وازنى‏اشان، آن‏ها را از هم جدا كنى، نقد و بررسى‏اشان كنى
193) پَمْبَه = پنبه
194) خَروك xaruk= جوزقه‏ى پنبه‏اى كه هنوز نرسيده و سخت است )جهرم، 297) / غوزه‏ى سبزِ پنبه )فسا، 122)
195) اُو ow= آب
196) اِى‏يَمُ‏ش شُسْسَنِ پومْصَد مَن اُو = اين را هم شسته‏اند با پانصد من آب
197) گوگو gowgow= گُه گاو، سرگينِ گاو را با آب مخلوط مى‏كنند و به‏درختان مى‏پاشند تا از گزندِ گوسفندان و چارپايان درامان باشد
198) پَچُو pacضow= مدفوع گاو، تپاله )فرهنگ زرقان، ص 38). تپاله و سَرگينِ گاو )واژه‏ها، 99) / فضولاتِ گاو )شيراز، 38) / پُچشك = پشكل گوسفند و بز و شتر )برهان قاطع، 240) / پشك )دهخدا، 4924) / پَچَه = سرگينِ گاو، پِهنِ الاغ )سروستان، 580)
199) ديرو گوگو بوده و اِمْرو پَچُو = ديروز سرگينِ گاو را با دست به شاخه‏هاى درخت مى‏ماليدند تا گوسفند نخورد و امروز همان كار را با آب انجام مى‏دهند
200) نِوِر = حرف‏هاىِ بيهوده
201) بِخْتَر = بهتر )خفر، 517)
202) چونه = چون است
203) جَوونَ‏ى = جوان‏هاىِ
204) دَلَه = بى‏خود و بى‏خاصيت / علاوه بر اين‏كه نام حيوانى‏است به‏معنى آدم پست و احمق است )واژه‏ها، 281) / بسيار شكمو، شكمباره، هوس‏باز و هرزه )سخن، 1052) / )نيّر، 42) / ولگرد، شكمچران، هرزه )فرهنگِ كردى، 230) / پشمينه، موآويخته، درويش‏صفت، شكمو، لَچَر، پُرخور )آموزگار، 281) / چشم‏چران، هرزه، ولگرد، دست‏كج، دزد، شكمخواره )فرهنگ، 384)
205) ريس = پاره پاره، له و لورده
206) جِزْغالَه = سخت سوخته و سياه شده )كتاب كوچه، ج 11، ص 163). تفاله‏ى دنبه يا پيه يا گوشت كه پس از كباب شدن يا سوخته شدن باقى مى‏ماند )واژه‏ها، 182). سخت سوختن چنان كه آب نماند يا بسيار كم ماند )دهخدا، 6782)
207) جيگَرُم ريسْ شد و جِزْغالَه شد = جگرم لِه شد و سوخت و زغال شد
208) ميگَه خونْدَم بيس‏و چار پَنْش تا كلاس = مى‏گويد خوانده‏ام بيست و چهار پنج تا كلاس
209) پُين و بالى = پايين و بالايى را
210) شَه بُگو = به‏او بِگو
211) رُواس = ريواس/گياهى‏است‏كه ساقه‏اش لطيف و آبدار و طعمش ترشِ مطبوع )عميد،560)/)نيّر،46)
212) جَفت = معجونى كه از جوشانده‏ى شاخه و برگِ درختانى كه مزه‏ى گَس دارند حاصل مى‏شود و در سِفت شدنِ پوستِ خيك و مَشكِ آب به‏كار مى‏رود / پوسته‏ى داخلىِ مغزِ بلوط است كه نرم كرده در دباغى براى محكم كردنِ پوست به كار مى‏رود )واژه‏ها، 183) / پوستِ بلوطِ كوبيده شده موردِ استفاده در دولچه سازى )نيّر، 31)
213) لُرا بَلْگ و بُشِ بلوط مى‏كننِ جَفت = لُرها از برگ و شاخه‏ى بلوط جَفت درست مى‏كنند
214) شُو = شب
215) فيشه = فوران
216) شَه پالُنده‏ى مى‏ريزن اى تو و او تو = در اين طرف و آن طرفِ پالايشگاهى مى‏ريزند تا خالص شود
217) تورَه tدra= )پهلوى tدrak = شغال. اوستايى tauruna = جوان( شغال، شكال )معين، 1164) / شغال، اين كلمه پهلوى است. يك ضرب مثل: نه‏سگ‏است و نه‏توره لُغُزِ همه‏مى‏خونه )فرهنگ زرقان، ص 48) / شغال، به هندى كم، فرزند عزيز و گرامى )برهان قاطع، 327) / )جهرم، 289) / )شهر من داراب، 265) / )فسا، 121) / )سروستان، 582) / )شيراز، 54) / )نيّر، 29) / )نى‏ريز، 35) / )اَهِل، 141) / )درتوجان، 239)همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 199) / )دشتستان، 88) / )سيرجان، 60) / )سخن، 684) / )دهخدا، 6245) / )جويم، 413) / نصراللَّه‏خان از توره بگو كه باش حرف مى‏زدى )شما كه غربيه نيستيد، هوشنگ مرادى كرمانى، 51)
218) او زَمونا شَه مى‏گَن دوره‏ى سنگ = به آن زمان‏ها مى‏گويند دوره‏ى سنگ
219) ميات = مى‏آيد
220) مى‏گيم = مى‏گوييم
221) كَفَ‏ىِ لوتْ، دَمِ كِرمونه = دشتِ كويرِ لوت، نزديكِ كرمان است
222) نِسَه = جايى‏كه آفتاب نمى‏گيرد، سايه‏ى شمالىِ ديوار يا هر بلندىِ ديگرى / nesa = نسا = نسار = موضعى از كوه و غيرِ آن كه در آن‏جا آفتاب هرگز نتابد يا كمتر رسد )طع، 1133) / زمين و عمارتِ پشت به آفتاب. ساختمانِ مرطوبى )جهرم، 335) / سايه، جايى كه آفتابگير نباشد )سروستان، 601) / پشت به‏جنوب، قسمتى از ساختمان كه آفتاب نمى‏گيرد )نيّر، 69) / نقطه‏ى مقابلِ آفتاب رو )شيراز، 153) / پشت به آفتاب، متضادِ بَرفتُو ]بَرِ آفتاب[ )زرقان، 101)
223) آفتو هَه ہftowصa = آفتاب است
224) اُو هَه owha = آب است
225) كُرَه يكى‏ش گِلَه، سه‏تاش اُو هَه = كره‏ى زمين يك قسمتش خاك، و سه قسمتش آب است
226) مى‏گوييم
227) همسايه‏مان
228) مو بورا = كسانى كه موهاى بور دارند، اشاره به اروپايى‏ها
229) پَسين = نزديكى‏هاى‏فرونشستنِ‏خورشيد. دراين‏جاشاعراشاره‏به‏اروپايى‏هاداردكه‏درباخترِ زمين زندگى مى‏كنند /)پهلوى( نزديكِ‏غروبِ‏آفتاب )آباده،166)/ عصر،اندكى‏پيش‏ازغروب )سروستان،580)/ )پس + ين = پسوندِنسبت( بعدازظهر،واپسين )جهرم، 282)/ )خفر،519)/ )دشتستان، 85) / )جويم، 412)
230) كنايه از كشورِ استعمارگرِ بريتانيا است كه گفته‏اند: خورشيد در سرزمينِ انگلستان غروب نمى‏كند
231) ريختند
232) مُلا فضُل‏اللَّه شَه دار آويختن = آيت‏اللَّه شيخ فضُل‏اللَّه نورى را به دار آويختند
233) كَلَكو kalakow = كَلَكَه = )كَل = حيوانِ نَر + ك تصغير + ه نسبت( پسره )در مقامِ تحقير و يا خطاب( )جهرم، 321) / )كَل يعنى پسر + ك كوچكى + واوِ شناسايى( = پسرك )واژه‏ها، 474) / كَلَكَه = پسربچه )داراب، 17) / كَلِكو kaleku = كَلِكَه = پسر، هاى پسر )سروستان، 594 و 595) / كودك، بچه، پسرِ كوچك )عميد، 839) / )زرقان، 90) / بچه، نوجوان، جوانك )در مقامِ تحقير( )حكمت، 231 و 270 و 284 و 362)
234) پِنْد = مَقْعَد )كوچه، ج 699 7) / نشيمن‏گاه، سُرين )شيراز، 43) / نشستگاه )طع، 269) / پيزى )نيّر، 25) / )جهرم، 283) / )زرقان، 41) / )دهخدا، 5016) / )سروستان، 581)
235) جى‏جى‏كو = قِلقِلَك
236) زُزّه zozza= )پهلوى zhuzak) جوجه تيغى، خارپشت )زرقان، 70) / )جهرم، 307) / )فسا، 122) / )داراب، 170)/)خفر،532)/)پهلوى zدzag)ژوژه)دشتستانى،40)/)اَهِل،143)
237) نيمه‏جان، بى‏رَمَق
238) لُكو loku= درهم پيچيده
239) گَپ‏زَدَنَ‏ى gap zadaney = حرف‏زدن‏هاىِ