254) سَلْخ = استخر
255) پُين pouin = پايين
256) كُرِ تار = باغ‏هاى گلابى و انگورى را گويند كه بينِ مُلِ تار و كوهِ تودج در ارتفاعاتِ جنوبىِ استهبان قرار دارد )حكمت، 325)
257) مُل = گلو، گلوگاه / در لهجه‏ى يزدى و شيرازى و لُرى به‏معنى گردن است )فرهنگ، 793) / انتها، بيخ )داراب، 178) / گردن، پشتِ گردن )سروستان، 600) / )زرقان، 106) / )نيّر، 68) / در تداولِ مردمِ شيراز و يزد = گردن )دهخدا، ص 18920) / در لهجه‏ى شيرازى و يزدى و لرى = گردن )جمال زاده( / )شيراز، 149) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208) / )دشتستان، 112)
258) بى‏چينو = به + چين + واوِ معرفه
259) همگى نامِ كوه‏هاىِ استهبان است
260) باغِ جوزا = يكى‏از باغ‏هاى بسيار زيبا و آرامش‏بخش باآبى روان و بويى دلكش در كوهِ جنوبى استهبان
261) ماخوات = مى‏خواهد
262) پُى = پاىِ
263) تُپُل = آدم چاق و فربه و كوتاه قد )جهرم، 286) / چاق و فربه )سخن، 565)
264) دَس پِلِكو = )دست + پِلكاندن = ماليدن( در جستجوىِ چيزى برآمدن )جهرم، 300) / دست‏مالى كردنِ هر چيزى، در تاريكى به‏وسيله‏ى دست دنبالِ چيزى گشتن، به زن يا دخترى كه با كسى رابطه‏ى نامشروع داشته باشد مى‏گويند دس پلكو شده )شيراز، 80) / كورمال كردن، با دست دنبالِ چيزى گشتن بدونِ نگاه كردن، دست مالى كردن )زرقان، 63) / با دست چيزى را لمس و پيداكردن )فسا، 122) / دست كارى، با دست به كرار كم و كيفِ چيزى را بررسى كردن )حكمت، 172)
265) لَمْ بيدى، اُش بُكُنى دَس پِلِكو = لِتى‏بروى و او را دست‏مالى كنى
266) ماخاتُ = مى‏خواهد و
267) قندِ مارْسِل = گونه‏اى سرِ قندِ كوچكِ خارجى كه در لفافى كاغذى با رنگِ نيلى پيچيده شده بود
268) تُغُلى toqoli= توغُلى، بَره‏اى‏كه سنش‏از شش ماه بيشتر و از يك‏سال كمتر باشد.)فرهنگ زرقان، ص 46) / بره‏ى يك‏ساله )سروستان، 582) / كوچك و فربه )سخن، 630) / توقولى = ميانه‏ى بره و ميش )كليدر( / دو معنى در كتابِ كوچه آمده است كه دومينِ آن با معنايى كه در اين جا از تُغُلى برداشت مى‏كنند متفاوت است: تُغُلى = 1- بَره‏ئى چاق و شاداب. 2- بَره‏ئى كه پس از كشتنِ مادر از شكمِ او برآيد؛ و اين شايد لحنى از تو دِلى است )كتاب كوچه، ج 401 9) / در كتاب فرهنگ هم به اشتباه بره‏ى تو دلى معنى شده كه با آن چه در اين جا مرسوم است مغايرت دارد )فرهنگ، 221) يك سر قند مى‏بردند، يك بره‏ى توغلى مى‏بردند )شلوارهاى وصله دار، 75)
269) جُوال jovہl = جَوال در تداول جُوال لنگه‏ى توبره‏مانندِ بزرگى براى حملِ بار كه از پشم و موى بافند )كتاب كوچه، ج 332 11) / كيسه‏اى كه از ريسمانِ مويى بافند و براى حمل و نقلِ غلات و غيره به كار مى‏رود )واژه‏ها، 190) / كيسه‏ى بزرگ كه از پشم يا مو بافته مى‏شود براى حملِ گندم و جو و كاه، تا هزار كيلو گنجايش دارد )سروستان، 584) / خوره )نيّر، 32) / )سيرجان، 66) / ]= گوال = جوبال[ 1- ظرفى از پشم بافته كه چيزها در ان كنند. 2- پارچه‏ى خشن و كلفت، 3- يك لنگه‏بار، 4- بدن )انسان(، 5- چيزى گشاده )معين، 1249) و )برهان قاطع، 359) / كيسه يا گونى نسبتاً بزرگ پشمى و خشن )سخن، 763) / جوال jovہl= )پهلوى gawal) گوال )دشتستانى، 60) / گونى از جنسِ مو )اَهِل، 141) / كيسه‏ى بزرگ )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 200) / مولانا فرمايد:
يك جوالِ گندم و ديگر ز ريگ
بِه بُوَد زين حيله‏هاى مُرده‏ريگ
وين جُوالِ گندم و ريگم يقين
به بُوَد زين حكمتِ تو اى مَهين
270) شو بيرى = شب بروى
271) لَش laك= آن كه به دليلِ تنبلى، بيمارى، و مانندِ آن‏ها كار نمى‏كند )سخن، 1992) / تنبل، بى‏عار ) زرقان، 102) / سخت بى‏كاره، سخت تنبل )معين، 3584) / بى‏عار، بى‏فكر، تن‏پرور )نيّر، 60) / بى‏عرضه )حكمت، 339) مردار، در تداولِ عامه، بيعار و بى‏غيرت، نامرد )فرهنگ، 726) / )دهخدا، 17365) / آدم بى‏عاره و بى‏كاره و بى‏تربيت )واژه‏ها، ص 536) / بيكاره، بى‏مصرف )فرهنگ، 215) تنِ لَش هميشه خواب بود، يك روز دنبالِ كار نمى‏رفت )زمينِ سوخته، 235)
272) كَپَر = آلونكِ كوه، اتاقكى با ديواره‏هاى سنگى و با سقفى پوشيده از چوب و خار و خاشاك / آشيانه‏اى كه از سر و شاخه‏ى درخت و خار بسازند. سايبان )آموزگار، 467) / چَپَر )واژه، 201) / خانه‏ى بسيار كوچك و محقر كه از نى و پوشال ساخته شده است؛ آلونك )فرهنگ، 1781) / كَپَر = گَبَر = خيمه كه بر يك ستون بر پا كنند )طع، 973) / سايبانى كه با شاخ و برگِ درختان در صحراها و باغ‏ها سازند )جهرم، 317) / سايه‏بانى از شاخه‏هاى درخت )ممسنى، 117) / سايه‏بان‏هاى تابستانى در صحرا كه پوششى است از شاخه‏هاى درخت و چوب بر فرازِ چهارپايه‏ى چوبى به بلندىِ دو تا سه متر )سروستان، 593) / سايه‏بان از برگِ نخل )اَهِل، 143) / )دشتستان، 103) / اتاقى كه معمولاً از سنگ و چوب و بدونِ هيچ مصالحِ ديگر در بيابان ساخته مى‏شود )حكمت، 276 و 368)
273) ناشتا = )پهلوى nہكtak) غذانخورده )دشتستانى، 62)
274) بِكَپى = بخوابى )اين كلمه تحقيرآميز است و به عنوانِ نفرين گفته مى‏شود( )واژه‏ها، 449) / كپيدن = خفتن، به تحقير و توهين )كتاب كوچه، ج 1391 5)
275) دَمَر = درازكشيده به‏روىِ سينه و شكم )سخن، 1057) / در حالِ خَم افتادگى )آموزگار، 283) / به‏رو خوابيدن )كردى، 232) / )معين، 1560) / )فرهنگ، 388) / به‏شكم خوابيدن )سروستان، 587) / پشت به‏هوا خوابيدن )جهرم، 302)
276) راه‏رَسو rasu = )راهِ راست + واوِ معرفه( نامِ منطقه و كوهى در جنوبِ استهبان
277) خَش = خوش
278) سِه‏سَه دونه se sa doona = گونه‏اى انگور
279) بَش = نامِ گونه‏اى انگور و كوهى به همين نام در جنوبِ استهبان / ديم، محصولاتِ كشاورزى كه تنهابا آبِ باران آبيارى مى‏شوند. خواه زراعت‏هايى مثلِ گندم و جو و خواه ميوه‏هايى مثلِ انگور و انجير و غيره )شيراز، 30) / انجيرِ ديم )نيّر، 20) / زراعت ديم و بخس )جهرم، 278) / )ناظم‏الاطباء( / )آنندراج( / )جهانگيرى( / )انجمن آرا( / )دهخدا، 4168) / )سيرجان، 30) / )سروستان، 579)
280) حافظ مى‏فرمايد:
دو يارِ زيرك و از باده‏ى كُهن دو منى
فراغتى و كتابى و گوشه‏ى چمنى
من اين مقام به‏دنيا و آخرت ندهم
اگرچه در پى‏ام افتند هر دَم انجمنى
281) بُك‏بُك = نامِ چشمه و گردشگاهى در كوهِ جنوبىِ استهبان
282) اُوچُك owcضok = نامِ آب چُكى فصلى در كوهِ شمالىِ استهبان
283) مُرْخَنَه morxana = مرغ‏خانه، نامِ چشمه و گردشگاهى در كوهِ جنوبِ باخترىِ استهبان
284) تُمبِ ميكوهtomb e meyku = نامِ كوهى كوتاه، مستقل و منفرد در جنوبِ استهبان
تُمب = تپه )اَهِل، 141) / تُمبِ مى‏كوه = تپه‏اى است سنگى به‏ارتفاعِ تقريبىِ سى متر در بينِ باغ‏هاى بادام در جنوبِ استهبان معروف به پُشتِ تُمب )حكمت، 322)
285) قاتِخ qہtex = قاتق، خوراك، غذا / نانخورش )حكمت، 172 و 244و 329) / خوراك )ممسنى، 116) / قاتق، اصلاً تركى و به معناى ماست است. اما در زبان فارسى به معنى نان خورش و چيزى كه آن را با نان خورند استعمال مى‏شود. )فرهنگ لغات... ص 594) / قَتِغ = نانخورش )جويم، 415)
286) آسيو = )پهلوى ہsyہg) )دشتستانى، 40) / آسياب )ممسنى، 109) / )آباده، 95)
287) آسيو هفتمى و خان و مُلو]ك[ mدloo = نامِ سه آسياب از يازده آسيابِ آبىِ استهبان
288) پوز pouz = لب و دهان / صورت به‏تحقير )فرهنگ، 173) / برخيز برو دست و پوزت را بشور )جاى خالى سُلوچ، 4) / دهان، مابينِ لب و بينى )معين، 829) / از مقوله‏هاى اهريمنى است و نفرت و كينه در آن مستتر است. قسمتِ قدامى صورت، شامل دهان و بينى و گونه‏ها تا زيرِ دو چشم، از جنبه‏ى حيوانى آن )كتاب كوچه، ج 622 7 و 744) / دهان )ممسنى، 111) / بينى )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 197) / )دشتستان، 86)
289) پلشت = پليد، مردار، چركن، نكبتى )برهان قاطع، 265) / چرك، آلوده، پليد، ناپاك )آموزگار، 135) / نكبتى )فرهنگ، 170) / فژه، فژگن، شوخگن، چرك، چركين، نكبتى )معين، 807) / كثيف، ناپاك )فرهنگ زرقان، 40) / پليد، چركين، چرك آلود )عميد، 275) / پليد، آلوده، ناپاك )سخن، 490) / چرك، كثيف، آلوده )داراب، 165) / پليدى، كثيفى )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 197)
290) او چَك و پوزِ پَلَشْت = آن لب و دهانِ ناشُسته و كثيف
291) جَل بيا = جَلد بيا، تُند بيا / شتاب كن، بپر، بجمب )كتاب كوچه، ج 214 11)
292) اَنْدُه = ظرفى از جنسِ چوب با سوراخى در پايين كه در بالاىِ سنگِ آسياب قرار داشت و گندم و جو و ... به جهتِ آرد شدن‏در آن مى‏ريختند
293) عَتُم = اُهُم و تُلُم، خون جگر شدن / بازايستادن از كارى در آن، بازماندن از كارى، دير نمودن در مهمانى، گذشتن پاره‏اى از شب، دوشيده شدنِ شتران وقتِ عشاء )دهخدا، ص 13889)
294) هَمبونَه hambuna= هميانه، اَنْبانه، كيسه، جُوال. كيسه‏اى است از پوستِ نازك كه كاملاً دباغى نشده است )واژه‏ها، 635). كيسه‏ى چرمى )فرهنگ زرقان، 116) / انبان )سروستان، 603) / )نيّر، 74) / خيگ يا پوستِ گوسفندى است كه آن را دباغى كرده و باد كنند )واگوشك‏ها، 234)
295) تُلِ دانه = نامِ دامنه‏اى واقع در كوهِ بَرِ پايين )شمالِ استهبان( / تپه‏اى است سنگى به ارتفاعِ تقريبىِ بيست متر و حدودِ 2/5 كيلومترِ مربع در بينِ باغ‏هاى بادام در شمالِ استهبان )حكمت، 322)
296) اِشْكَفْت = شِكَفت، غار، به‏احتمال مُراد غارِ كُتِ چله‏خانه است / شِكَفت = اشكفت، غار و دخمه‏اى در كوه كه زياد بزرگ نباشد )شيراز، 98) / )دهخدا، 12697) / )شكافتن( غار )جهرم، 311)
297) يخچالَ‏م = يخچال هم. يخچالِ حاجى مَحريم استهبان در حدودِ سال‏هاى 1285 خورشيدى به‏كوششِ حاجى محمدرحيم )جدِ خانواده‏هاى رحيمى، برومند و شوشترى( و به استادى و معمارى مشهدى ابوالقاسمِ اقتصاد در صحراى محله‏ى ميرى و به‏سبك و سياقِ آب انبارهاى نواحىِ جنوبِ ايران يعنى با سقفى مُدَوَّر و گنبدى شكل ساخته شده‏است.
298) كِهْل kl = سنگ‏چينىِ بدونِ مَلات ديوارهاى باغ و كَپَر / ديوارِ سنگى )حكمت، 182)
299) كِهْلِ كِبريتى kl = نامِ دامنه‏اى نزديك به‏قدمگاه واقع در جنوبِ استهبان
300) تُمبِ ميكوهtomb e meyku = نامِ كوهى كوتاه، مستقل و منفرد در جنوبِ استهبان
تُمب = تپه )اَهِل، 141) / تُمبِ مى‏كوه = تپه‏اى است سنگى به‏ارتفاعِ تقريبىِ سى متر در بينِ باغ‏هاى بادام در جنوبِ استهبان معروف به پُشتِ تُمب )حكمت، 322)
301) يُرد = )تركى(، يُرت، يورد، يورت، جا، منزل )دهخدا، ص 21016)
302) نگاه كنيد به: 59
303) شُنُفْتيم = شنيديم
304) بَر = انجيرِ نَر
305) سَر تيره = بلنداى كوه
306) كِهْشَه kehكa= كَفِ درّه
307) گُودونيو gowduniyou = جاىِ گود + واوِ معرفه
308) پيشومو = پيش‏مان
309) بندى ديگر: گر بگويند كه در خارجِ شهر / سايه‏هايى‏ست لطيف و لبِ نَهر / آبشارى است كه نَبْوَد در دَهر / گويم اين منظره خالى زِ كس است / آرى اين باغ پُر از خار و خَس است
310) شَك و شَهرام = شهرها هم. شَك مفهومِ خاصى ندارد. مثلِ پول و مول. مولانا هم مى‏فرمايد: اين كشتى بى‏لنگر / كَژ مى‏شد و مَژ مى‏شد
311) بُونَه‏شون = بهانه‏اشان
312) اِيَه eiya = اين است
313) اَگَه تَتِى بكنيم اُردنگه = اگر سر و صدايى بدهيم با لگد روبه‏رو هستيم
314) نگاه كنيد به: 1
315) كَلَفَه = كلافه، مُچاله، لِه و لَورده. درهم شدن، گيج‏شدن، متحير و مبهوت )واژه‏ها، 469). سخت ناراحت و عصبانى كردن )فرهنگ، 650) / كلاف )سروستان، 594)
316) لُو مَجُنْبون جَغَلو، كَلَفَه مى‏شى = لب مجنبان بچه‏جان، كلافه مى‏شوى
317) گُدار = )پهلوى widہr) گذرگاه آب )دشتستانى، 58) / گردنه، گذرگاه )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 206)
318) بى‏گُدار نَزَنىَ اُو )بى‏گدار به آب زدن( = )گدار قسمتى را گويند از كفِ رودخانه، كه از جاهاىِ ديگر برجسته‏تر و لاجرم به سطحِ آب نزديك‏تر باشد( ناسنجيده به كارى اقدام كردن. بى احتياطى كردن، بدونِ ملاحظه كارى كردن يا سخنى گفتن )فرهنگ، 139)
319) بى‏گُدار نَزَنىَ اُو كه خَفه مى‏شى = بى‏حساب و كتاب واردِ آب نشو كه خفه مى‏شوى
320) اُوبَخش =آب‏بخش. ميدانِ مركزىِ شهركه محلِ تقسيمِ آبِ چشمه‏هاى استهبان بود
321) تالار= )كردى(اتاقى‏ستون‏داروطويل)جويم،412)
322) فضا،حياط/فَدَه=حياط)ممسنى،116)
323) اُرُسى = خانه‏هايى ساخته شده به سبكِ معمارى روس / اتاق‏هايى است كه جلوى اتاق‏هاى ديگر واقع بوده و معمولاً در آن دَرَك بكار مى‏رفته )واژه‏ها، 24) / پنجره‏هاى مُشبكِ بزرگى كه، در معمارىِ سنتىِ ايران، در تالارهاى خانه كار گذاشته مى‏شد و به‏حياطِ خانه‏ها مى‏گشود، و بر حسبِ تعدادِ همين اُرِسى‏ها بود كه معمولاً تالارها را سه درى و پنج درى مى‏ناميدند )كتاب كوچه، جلد 2، ص 232) / اتاقِ بزرگى كه ويژه‏ى پذيرايى است )سروستان، 577) / )فرهنگ، 39) او را واردِ اتاقِ بزرگى كردند كه اُرُسى‏هاى آن رو به‏بيرونى باز بود. )سه قطره خون، 42)
324) ايبون = ايوان
325) نگاه كنيد به: 44
326) نگاه كنيد به: 1
327) صداى‏عرعرِ خر)زرقان،114)
328) اُتُلو = اتومبيل + واوِ معرفه
329) مشهدى‏خيرالُنِسا
330) كَپيتان = تحريف شده‏ى كاپيتان. نامِ آدمِ ساده لوحى بوده كه با لياسِ مُندرِس، گدايى مى‏كرده و اظهار مى‏داشت كه قبلاً شغلش كاپيتانِ كشتى بوده و اكثرِ مردم نيز او را مى‏شناختند )حكمت، 319)
331) بَشْن = بدن، جسم / صورتِ ظاهر )كتاب كوچه، ج 1348 5) / قد و قامت )سخن، 352) / اندام، بدن، هيكل، سرتاپا )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 195) / جسم )آباده، 139) / قد و بالا )حكمت، 222)، )سيرجان در آئينه‏زمان، ص 399)
332) اين خيابان نه داروى بدن است و نه شكم
333) نَه اَ توش قاتِقه = نه در آن خوراك است
334) اين‏دوگَز راه، باهمه‏ى فيس‏وافاده‏ها
335) دوپينَه = دشنامى است كه به زن مى‏دهند )زرقان، 65) / توهين و فحشى است به معنى زنِ بدكاره )شيراز، 83) / دُپينه = فاحشه )نيّر، 41)
336) از بالاش دوپينَه تَرَكْمون سَرِشى‏س = از بالايش زنانِ بدكاره سرازير مى‏شوند
337) شيوه = پارچه‏هاى كهنه را به طريقِ خاصى پهلوى هم قرار داده و دو سه نخ چرمى يا مويى را )كه آن‏ها را دوال گويند( از وسطِ آن‏ها مى‏گذرانند تا محكم به هم متصل شده و صفحه‏اى را تشكيل بدهد. سپس آن را به شكلِ كفِ پا )كفِ كفش( بريده و آن را شيوه گويند. روىِ شيوه را رووار دوزند تا ملكى يا گيوه بدست آيد. )ممكن است اين كلمه از شيب به‏معنى زير گرفته شده باشد( )واژه‏ها، 386) / تختِ مَلكى / شيبه كiba = تختِ مَلكى يا گيوه كه از به هم فشردن و دوختنِ نوارهاى پارچه‏هاى كهنه درست مى‏كنند و بسيار بادوام است )زرقان، 77) / شيوه = تختِ گيوه )نى‏ريز، 7) / تختِ مَلكى )سروستان، 590)
338) روىِ پُيْنُش كوتوكاى شيوه‏كَشى‏س = در قسمت‏هاى پايينى آن هم مغازه‏هاى كوچك و تاريكِ شيوه‏كشان است
339) ديوال = ديوار
340) اَ پيشِ چيشامو = در پيشِ چشمان‏مان
341) رِشْخند = ريشخند، مسخره
342) گُفْتَنِ‏ى goftani = به گفته‏ى
343) دَدَه = خواهر / )داراب، 169) / )سروستان، 586) / )زرقان، 63) / )سيرجان، 92) / خواهر، باجى )آموزگار، 267) / خواهر، كنيزِ سياه‏پوست )شيراز، 79) / در تُركى كنيزان را گويند كه فرزندان را كَلان مى‏كند )قاطع، 477) / جدِ پدرى يا مادرى، خالِ پير، دايى پير، كنيزكى كه كودكان را بزرگ كند، كنيزِ سياه )معين، 1499) / تُركى است. به‏معنى پدر. در زبانِ فارسى به‏زن پرستار و دايه، خاصه زنان سياهپوست اطلاق مى‏شود كه از بقاياى غلامان و كنيزانِ سياهپوستِ سابق در منزلِ اَعيان و اشراف خانه‏زاد شده‏اند و آن‏ها را دَدَه سياه نيز نامند )فرهنگ، 355) / دايه، لَلَه )سخن، 995) / )دهخدا، 9224) / )جهرم، 300)
344) آباجى ہbہji= كلمه‏ى تركى، كوتاه شده‏ى آغاباجى. معمولاً خواهران و برادران كوچك‏تر، احتراماً به‏خواهرِ ارشدِ خود خطاب مى‏كنند. همين كلمه ديگر بار تخفيف پيداكرده و به‏آبجى تبديل شده است )كتاب كوچه، جلد 1، ص 183)
345) اِكبير = زشت و كثيف، نفرت‏انگيز و مُهوِع: )كتاب كوچه، ج 656 2)/ پليد و بيريخت )فرهنگ، 64)
ايرج فرمايد:
چون سگى در خان و مانى پير شد
پشم و پيله رفته و اكبير شد
گرچه زو خدمت نيايد خانه را
مى‏دهندش باز نان و لانه را
346) وَزَك = بزك، آرايش )جهرم، 338) / بَزَك، آرايشِ زنان شاملِ سفيداب و سرخاب ماليدن، زيرِابرو برداشتن، بندانداختن، وسمه كشيدن، سُرمه‏كشيدن و خال‏گذاشتن )كوچه، ج 5، ص 1231) / صورتش غرق بَزك بود )سايه‏روشن، 56)
347) وَزَك بِرِى چِشَه؟ = بَزَك )آرايش( براىِ چه چيزيش است؟
348) گونى كاه‏پينى گُلَك بِرِى چِشَه؟ = گونى‏ئى كه در آن پِهِنِ گاو مى‏ريزند، چسباندنِ گُل به آن، به‏چه دردش مى‏خورد؟
349) پيره‏پَرتالو = پيره‏زن‏هاى سالخورده‏ى درمانده / پيره‏زن، عجوزه )حكمت، 272)
350) كِنِفت = بى قدر، بى آبرو، خوار )واژه‏ها، 484)
351) خودِ نار پوساتو = با پوست‏هاىِ انارتان