1) چاپِ يكم در ويژه‏نامه‏ى هفته‏ى فرهنگِ استهبان، شماره‏ى 1، اداره‏ى فرهنگ و ارشادِ اسلامى استهبان، مردادماهِ 1375، ص 12 و 13.
چاپِ دوم در روزنامه‏ى خبرِ جنوب، شماره 4289، پنج‏شنبه 11 مرداد 1375، ص 5 )نگاهِ پنج‏شنبه(.
چاپِ سوم در روزنامه‏ى عصر، شماره 535، پنج‏شنبه 1376/11/9، ص 14.
چاپِ چهارم در خبرنامه‏ى بشارت )ويژه نوزدهمين دوره‏ى مسابقاتِ قرآنِ دانش‏آموزىِ استانِ فارس(، شماره‏ى 3، اداره‏ى آموزش و پرورشِ استهبان، جمعه 11 ارديبهشت 1377، ص 2.
2) با استفاده از:
- انجمن‏هاى ادبى شيراز، حسن امداد، جلد اول، انتشارات ما، چاپ اول، 1372، ص 542.
- جست‏وجو در آثارِ شمسِ اصطهباناتى و نگرشى بر انديشه‏هاى اجتماعى وى در عصرِ پهلوى، حسن كيانى، جزوه‏ى دست‏نويس، 1371.
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى سيدمحمد كشفى لارى، شيراز 1364 خورشيدى.
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى على اكبر پدرام
خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى محمود روشن‏على
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى على داوودى
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى على زيورى
- خرنامه‏ى شمس استهباناتى، دست نوشته‏ى محمدرضا آل‏ابراهيم، استهبان، 1363 خورشيدى.
- دو دفترِ شعر، دست‏نويسِ شاعر
- سالنامه‏ى فرهنگ استهبان، سيداحمد محقق بوشهرى، چاپ موسوى، شيراز 1337-38.
- سيماى شاعران فارس در هزار سال، حسن امداد، جلد اول، انتشارات ما، چاپ اول، 1377، ص 734.
- شاهكار عشق يا شور عاشورا، شمس اصطهباناتى، انتشارات مدرسه علميه امام عصر، شيراز، 1372.
- شمس اصطهباناتى، جزوه‏ى دانشجويى: وحيد رادمردى، مسعود صفايى و ياسر كيان، 1382.
- منظومه‏ى شمس يا جلوه‏ى ابديت، شمس اصطهباناتى، چاپخانه‏ى موسوى شيراز، 1349.
3) جَغَلُو jaqalow = )جغله + واوِ شناسايى( جوان‏بچه‏اى كه هنوز ارزشِ اجتماعى پيدا نكرده‏است. تُرك هم اين واژه دارد / )زيرنويس با دست‏خطِ شاعر( / بچه‏ى خُرد، كودكِ كوچك‏اندام و كم‏سن )لغت‏نامه علامه دهخدا، ص6842) / آدم ريز و كوچك اندام، اما زرنگ و ناقلا )فرهنگ لغات عاميانه و معاصر، دكتر منصور ثروت و دكتر رضا انزابى نژاد، انتشاراتِ سخن، چاپ نخست، 1377، ص 244) / كودكِ خردسالِ نوپا و پُرتحرك. از احتمال به‏دور نيست كه تصحيفى باشد از كلماتِ زير: حسقل: كلمه‏ى عربى، و آن بچه‏ى خُرد باشد از هرجانورى ]منتهى‏الارب [ حسكل: كوچك از هر چيز ]مهذب‏الاسماء[. صورت‏هاى ديگر: چسقل، فسقل، فينگيلى، جغله، و..)كتاب كوچه، احمد شاملو، ج 11، صص 190 163) / بچه‏ى كوچك )فرهنگ آموزگار، حبيب‏اللَّه آموزگار، تهران، چاپِ نخستين، 1330، ص 200) / كودك )آتشكده، نشريه دبيرستان حكمت فسا، 1343، ص 121) / پسربچه )شهرِ من داراب، حسين آزما، 167) / بچه )فرهنگ مردمِ سروستان، صادق همايونى، ص 583) / پسربچه )خفر، بهنامِ مختارى باب‏انارى، 524) / نوجوان )و اما بعد، على حكمت، 181) / جوانِ كم سن و سال )گويشِ مردمِ سيرجان، 64) / شخصِ ريز و كوچك‏اندام، به‏ويژه كودك )سخن، 742) / اين جوان جغله‏هايى‏كه تازه راه غربت‏را يادگرفته‏اند، ازمن بهترند؟ )جاى خالى سُلوچ، محمود دولت‏آبادى، ص 197) / يك مشت بچه جغله اطرافش جمع كرده بود )نوشتن با دوربين، ابراهيم گلستان، ص 57)
4) بى‏شى biكi= بِنِشين
5) بَرَت = برايَت، براىِ تو
6) گَپ = سخن، حرف )دشتستانى، 73) / بزرگ، رئيس، حرف و صحبت )واژه‏ها، 501) / گپو = بزرگ )ممسنى، 117) / گَپ زدن = سخن )طع، 974) / صحبت كردن )جهرم، 324) / بزرگ، گشاد )اَهِل، 144) / درددل، گفتگو )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 206) / )حكمت، 212)
7) گَپ بزنم = سخن و داستان سر كنم.
8) رُخ = پيشانىِ كوه
9) ريشه = پايينِ كوه
10) لَپ زدن = راه‏پيمايىِ بى‏هدف
11) لولو loulou= پيكره‏ى وحشت و ترس كه غالباً مى‏ساختند و بچه‏هاى كوچك را مى‏ترسانيدند / موجودى كه غالباً بچه‏ها را از آن مى‏ترسانند )سروستان، 599) / )نيّر، 66) / نامِ حيوانى سياه و خيالى كه بچه‏ها را از آن مى‏ترسانند )واژه‏ها، 550)
12) رَپ زدن = ناگهان جا خوردن و پا را فراخ نهادن
13) دَم = همان عرض اندام و فهم كردن و حرف زدن است
14) اَ تو بُرديم = فرو برديم
15) بَسَه = بس است، آن‏چه خَموش ماند
16) تَپَه‏كو tapakد= )تَپَه + ك خِفَّت + واوِ شناسايى( كتك و چوب و سركوبى خوردن، مشت و لگد / مُشت )حكمت، 223) / تپ‏وكو tap o ku = كسى را زدن، كتك كارى )سروستان، 581) / با كفِ دست )حكمت، 340) / تَپَه‏كو خوردن = با مشت كتك خوردن، باكفِ دست كتك خوردن / در كتاب كوچه با بارِ عاطفى بيان شده: تَپوك = ضربه‏ئى كه با كفِ دست بر شانه‏ى كسى زنند به نشانه‏ى محبت؛ و نيز كم و بيش حكايتِ آوازِ آن است )كتابِ كوچه، جلد 9، ص 115) / ضربه با دست يا پا )فرهنگ، 191) تپوكِ محكمى به شانه‏ام زد. )مرگ كسب و كارِ من است، 113)
17) اِى ei = اين
18) خَفه‏دونى xafa dooni = خفه‏دانى، منظورِ شمس، استهبان و به‏مقياسِ بزرگ‏تر، ايرانِ زمانِ شاه‏است
19) شُل و بُلو كolou o bolou = دَر هم و بَر هم، آشفته
20) سَكَلَه sakala = سر را ميانِ دو آرنج و زانو فروبردن و از ترس چيزى نگفتن، مچاله، استخوانى / سَكَل = تكه استخوانى‏كه سرِ برجسته داشته باشد )سروستان، 589) / استخوان )زرقان، 73) / )حكمت، 369)
21) جُلو jolou = پالانِ خر )جُل + واوِ شناسايى( / پارچه‏ى بى‏ارج، پلاسينه‏اى كه زيرِ زين يا پالان نهند )كوچه، ج 11، ص 208) / جُل = پالان، جامه چهارپايان )آموزگار، 201) / )سروستان، 583) / زينِ الاغ )اَهِل، 141) / )نيّر، 31) / پوششى‏است كه روى اسب و خر مى‏اندازند. در مقامِ تحقير به‏لباسِ كهنه انسان نيز گفته‏مى‏شود )فرهنگ، 246) هرچه جُل و پِلاس، كتاب پاره برايم باقى‏مانده‏بود فروختم )سه‏قطره خون، 137)
22) اَ تَه‏تا atatہ = گونه‏اى بازى است‏كه دست بر دهان مى‏زنند و شرط مى‏بندند كه هيچ‏كس حرفى‏نزند
23) بَسيم = بَستيم
24) كَپيديم = خوابيديم همراه با تحقير و بى‏چيزى
25) خُ = خُب، خوب
26) چى cضi = چيزى
27) پُكيدَم = تَركيدم، مُنْفَجِر شدم / پُكيدن pokفdan = ]شيرازى و اصطهباناتى،پاره شدن[ )فرهنگ معين، 804) / گسستن )شيرازى و اصطهباناتى( )نيّر، 35) / تركيدن، پاره شدن )آموزگار، 134) / پاره شدن، از هم گسيختن، تركيدن )واژه‏ها، 118) / منفجرشدن )سخن، 487) / تركيدن، مردن به‏بيان اهريمنى، احتمالاً بايد از پوك ساخته شده باشد )كتاب كوچه، ج 626 7) / متلاشى شدن )شيراز، 41) / )پوك = ميان تهى + يدن = پسوند مصدرى( پاره شدن و يا شكسته شدن چيزى از ميان در نتيجه‏ى فشار داخلى )جهرم، 282) / پُكيدن = گسيختن )فسا، 120) / پُكِدَه )لار، 49) / )حكمت، 231) / )زرقان، 40) / )سروستان، 580) / )سيرجان، 45) / درلهجه شيرازيان = تركيدن، مُردن )دهخدا، 4941) / تركيدن، مُردن، درهم‏رفتن )فرهنگ، 169) / اتومبيل صداى مهيبى كرد و به‏قولِ شوفرِ اصفهانى چرخش پُكيد )پروين دخترِ ساسان، 71)
28) گونه‏هاى ديگر: واسونك؛ شعرِ خرنامه / بَرَتو baratu = براى‏تان
29) مَحْبَس، دِه پارَه، خاك = اشاره به ايرانِ زمانِ شاه است
30) كه زِ گَردى‏م نبينند نشان = كه حتا از يك ذره گَرده هم از من نشانى نبينند
31) حافظ فرمايد:
آب و هواى فارس عجب سُفله پرور است
كو همرهى كه خيمه از اين خاك بَركَنَم؟
32) مِنَو menava = نم، رطوبت، آبِ بسياربسيار كم، تَرى
33) كُروش korouك= چروكيده، به‏هم آمده، درهم فرورفته، به‏گونه‏ى پلاستيكى نيم‏سوخته
34) طرب = خوشى كردن، شادمانى كردن، رامش كردن، شادمان گرديدن، كُروز، كُروژ، كاچَه )سره، 134)
35) بندى ديگر: گرچه از مردمِ اين شهر منم / نيست انديشه زِ حُبّ‏الوطنم / بشنوى بوىِ ملال از سخنم / كه در اين دهكده محبوسم من / در غم و حسرت و افسوسم من
36) داردو dہrdou = نامِ‏نخستين‏منطقه‏اى‏واقع‏درجنوبِ‏باخترى‏استهبان‏كه‏درآن‏كِشتِ‏انجيرآغازكرده‏اند
37) كوهِ توده = منطقه‏اى واقع در جنوبِ باخترى استهبان. توده = توى دژ = توى دِج = تودج = توده
38) گُرگينْ نام‏پهلوانى‏است ايرانى )بُرهانِ قاطع(، فرزندِ ميلاد )لغت‏نامه دهخدا، ص16843). ميلادْ تغييرِ نام يافته‏ى مِهرداد پادشاهِ اشكانى است.
39) گُو دُزيدَيم gow dozidaeim = گاو دزيده‏ايم
40) شكمم
41) كaضlei=نامِ‏ديوانه‏اى‏بوده‏است
42) بلندترين نقطه‏ى كوهِ‏جنوبىِ‏استهبان
43) اِصْطَهبانات = استهبان تا 1353/8/1 اِصْطَهبانات ناميده مى‏شد. شمس با زيركىِ تمام، اِصْطَهبانات را به‏عنوانِ يكى از شهرهاى ايران به‏طورِ نُمادين برگزيده و از بُلنداىِ آگاهى هر آن‏چه نابسامانى، ناهنجارى، تبعيض، تبه‏كارى، رشوه‏خوارى، اختلافِ طبقاتى، فقر و فاقه‏ى دورانِ ستم‏شاهى رضاشاه و محمدرضا پهلوى ديده است، در قالبِ اين واژه، گنجانيده و بيانِ مقصود كرده‏است.
44) دوبويه = نيم‏سوخته
45) زمين‏گير = برجاى مانده و ناتوان شدن از پيرى يا بيمارى )فرهنگ، 445) / )دهخدا، 11393) چوب توى گُرده‏اش خورده و زمين‏گيرش كرده. )نفرين زمين، 31)
46) چيا = چيزها
47) چَك و چينا = خُرده‏ريزه‏ها، نكته‏هاى ظريف
48) بَرَتون = براى‏تان
49) يَى‏جا = يك‏جا، به‏تمامى
50) مى‏گَم بى‏كَم و كاس = بى‏كَم و كاست مى‏گويم
51) شِفْتُش كeftoك= )شفت + ش ضميرِ سوم شخصِ مفرد(لِفت‏اش، بى پيرايه، بدونِ آداب. طولانى كردن. بى جهت چيزى را مفصل و با شرح و وصف زياد ذكر كردن )واژه‏ها، 373 و 536) / شِفت دادن = موضوعى را بزرگ جلوه دادن. آب و تاب دادنِ به تعريفِ موضوعى )جهرم، 311) / )خفر، 534) / كارى يا سخنى را بيهوده به درازاكشيدن )نيّر، 51) / موضوعى را با آب و تب بيان كردن )سروستان، 590)
52) نمى‏دَم = نمى‏دهم
53) راسَه = كسى كه مطلبى را درست و صحيح بخواند
54) نَگَن = نگويند
55) بِتَپ = اَمرِ به‏تَپيدن، به‏فرمانِ كسى سر در خود فرو بردن
56) كُنْجِ تَريكو konj e tariku = آن گوشه‏ى تاريك، مراد زندان است. )+ واوِ معرفه(
57) نَدَن = ندهند
58) آرومَكى = يواشكى، به‏نرمى، به‏آهستگى
59) چيكو cضiku= دستگاهى‏كه پنبه را از پنبه‏دانه جدا مى‏كند. شايد به‏لحاظِ لُغَوى هم خانواده‏ى چَك باشد كه خود وسيله‏اى است براى زدن به زهِ كمانِ پنبه‏زنى / در زرقان جيركو نامند )زرقان، 52) / و در سروستان چيركو = در فشار قراردادن، دستگاهى‏كه با آن پنبه‏دانه رااز پنبه جدا مى‏كنند )سروستان، 585)
60) تا نَدَن آرومَكى مَه دَمِ چيكو = تا مرا بدونِ سر و صدا، مُثله و ريز ريز نكنند
61) مِقْ = صدا، حرف، صوت / نِق زدن )حكمت، 225)
62) بوگو = بگو
63) خالو = دايى )جزيره‏ى خارگ، درِّ يتيمِ خليج فارس، جلال آل‏احمد(
64) كه‏اَزى پَك‏وپَسَلا = كه‏ازاين‏پشت‏وپناه‏ها/پسله =نهان‏جاى،پنهان )فرهنگ، 163). جاهاى دورافتاده، ريشه اين‏كلمه پس مى‏باشد)واژه‏ها، 112)/ پنهانى،نهانى،دورازديدونگاه‏وشنيدديگرى )شيراز، 40)/ جاى نهانى، پشت‏وپسله‏وكُنج )دهخدا، 4903)
65) گو واگو = گفتن و بازگو كردن
66) لُو ليوير low lyvir= لب و لوچه / ليوير livir = لبِ درشت )داراب، 176) / لبِ پايينى در حالى كه آويخته‏است )سروستان، 599) / لِوير levir = )اَهِل، 145) / )زرقان، 104) / لبِ پايين )حكمت، 213و242)
67) اِى و او = اين و آن
68) نَشه = نشود
69) سَرِشى sareكi= سراشيبى
70) پيشونى‏نِوِشتُمو pyكuni neveكtomu = پيشانى نوشتِ‏مان، سرنوشت‏مان / )دشتستان، 85)
71) كُلاپوسى kolہpusi= كلاه‏پوستى، در اين‏جا مُراد رئيس و سركرده است
72) بارِ بارومو bہr e bہrumu = بار بر بارمان اضافه مى‏كنند
73) مى‏زَنَن اَ تو سَرومو = به‏توىِ سَرمان مى‏زنند
74) ميگَم = مى‏گويم
75) اُسا بزرگو ossہ = 1- استادِ بزرگ + واوِ شناسايى 2- منظور شاهِ مملكت
76) او نِوشْتا = آن نوشته‏ها را
77) نمى‏دَنُ‏ش = نمى‏دهند به او
78) كَلَنْدون kalandun= به‏معنى ويرانه و خرابه است. مُراد ايرانِ زمانِ شاه است
79) لُنج = كُپ، دو طرفِ لُپ، لب و لوچه، ليوير / زاويه‏ى لب، لب )فرهنگ مردم سروستان، صادق همايونى، ص 598) / لب )فرهنگ لغات، ص 735) / لب، دو طرف دهان از بيرون )فرهنگ عميد، ص 896) / لب، لبِ ستبر، لوچه )فرهنگ معين، ص 3624) / لبِ خيلى كلفت )دشتستانى، 74) / بيرونِ روى است، يعنى بر دورِ بينى و پاره‏اى از روى، و تمامِ چانه و زِنَخ = لُفج = لبِ گنده و سِطَبر )طع، 1037) / لُج = لبِ درشت )جهرم، 328) / لُچ = لب )لبِ بام( )اَهِل، 144) / )نيّر، 66) / لك و لُنج = لب و دهان )زرقان، 102) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 207) / مولوى فرمايد:
گفت شاباش و تُرُش آويخت لُنج
شد تُرنجيده تُرُش همچو تُرُنج
80) لُنْج و نيشتَك = زخمِ زبان، حرف‏هاىِ نيش‏دار / نيشتَك = با حركت دادنِ لب و دهان و فكِ‏پايين ادا و اصول درآوردن و بدين ترتيب كسى را مسخره كردن فعل آن نيشتك انداختن يا نيشتك درآوردن است )واژه‏ها، 607) نِشتَك = دهن كجى )نيّر، 68) / )شيراز، 153) / نيشك )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208)
81) ماخام = مى‏خواهم
82) بُنْجاقُ‏تو = بُنْچاق‏تان، سندتان، هويت‏تان، پرونده‏اتان. اصل سند و مدرك )واژه‏ها، 77). سند قديمى )فرهنگ، 118). قباله، قباله مِلك، سند كهنه و قديمى )عميد، 228)
83) بِدَم و بِرَم = بدهم و بروم
84) كوتوك kutuk= جاىِ كوچك و خفه، كلبه‏ى محقر، مُراد ايرانِ زمانِ شاه‏است / خانه محقر )داراب، 174) / اتاق‏هاى كوچك و كم‏ارتفاعِ بى در و پيكر كه معمولاً داخلِ خاك درست مى‏كنند )حكمت، 336)
85) پَكَره = پَكَر است / پَكَر = آدمى‏كه حواسش برجا نباشد، آدم گيج و مبهوت )واژه‏ها، 118) / ناشاد، ملول، افسرده، دلتنگ‏از دل و دماغ افتاده )كتاب كوچه، ج 625 7) / افسرده و گرفته و غمگين )سخن، 487) / سرگشته، حيران، نوميد، خوف‏از پيرى، متحير )معين، 803) / حيران، اندوهناك )عميد،274) / بى‏دل و دماغ، عصبانى و خشمگين )فرهنگ، 169) مات و پَكَر به‏بيرون نگاه مى‏كرد. )سه‏قطره خون، 23) / گربه‏ى سفيد پَكَر شد و گفت: باز كه تو رفتى نسازى! )دو گربه روى ديوار، صمد بهرنگى(
86) ماخات = مى‏خواهد
87) بُغُروشه boquruكa= به جنب و جوش درآيد
88) بيشترى شَم = بيشترى‏اش هم
89) لاشِ تو زدم = دَرز گرفتم، ناديده اِنگاشتم
90) خَرمَن‏بافَه‏تون = خوشه‏هاى خَرمَن‏تان
91) بَرْجو barju= ابزارى كه با زنجير به دو گاو مى‏بستند و بر روىِ آن مى‏نشستند و دورِ خرمن مى‏چرخيدند تا گندم‏ها از خوشه درآيد، خرمن‏كوبِ محلى كه به‏پشتِ گاو مى‏بستند. / اَلداركَش = چوب‏هاى بدنه‏ى خرمنكوبِ سنتى؛ لنگر، يون و رانه نيز مى‏نامند )كتاب كوچه، ج 737 2) / بُرَّه = آلتِ خرمن‏كوبى )سروستان، 578) / بُرا = بُرنده )پهلوى burہg) )دشتستانى، 42) / برجى barji= زورِ گوميا، ناله اَ بَرجى )نى‏ريز، 36) / وسيله‏ى خرمن‏كوبىِ سنتى كه از يك كُنده‏ى چوبى و پره‏هايى كه به اطرافش تعبيه شده است درست شده و به وسيله‏ى گاو روى خرمن كشيده مى‏شود )زرقان،34)
92) اَ رو خَرمَن‏بافَه‏تون بَرْجو زدم = براى‏تان سَره را از ناسَره جدا كردم، همه چيز را آشكارا گفتم
93) پَستو pastu= انبارى پشتِ اتاقِ نشيمن / اتاقكِ كوچك و معمولاً تاريكى‏كه درانتهاى اتاقِ نشيمن يا دكه فروشندگان قراردارد و لوازم خُرده‏ريز و صندوق و رختخواب را در آن مى‏نهند )كوچه، ج 512 7) / اتاقكِ پشتِ اتاقِ اصلى )سروستان، 580) / صندوق‏خانه )همسان باگويشِ‏زردشتيان‏يزدوكرمان()كيانى،196)
94) يا سَر ميره يا ميا كُلا = يا سرمان بر باد مى‏رود يا اين كه نه، كلاهى نصيب‏مان مى‏شود
95) تِى‏پا = لَگَد/ با نوك‏پا ضربه‏زدن، تُكِ پازدن )فرهنگ، 227)/ ضرب و زخم با نوكِ‏پا )دهخدا، 6302)
96) جَك و جَغَلا = بچه‏ها و نوجوانان
97) بُوآ = بابا، مُراد خودِ شاعر است
98) گونه‏اى ديگر: كه من از گفته‏ى خود دلشادم / شمسم و در همه‏جا آزادم
99) اَگَرُش از سَر و تَه بَرخوانى = اگر با ديده‏ى بصيرت بخوانى
100) كاكا = برادرِ كلان )قاطع، 877) / )جهرم، 317) / )داراب، 174) / )سروستان، 593) / )زرقان، 83)
101) وِر زَدَنام = حرف‏زدن‏هايم / وِر = حرفِ زيادى، حرفِ بى‏معنى )زرقان، 112) / )واگوشك‏ها، 232)
102) اى همه‏ى وِر زَدَنام خونِ دِله = اين همه‏ى سخن‏هاى زيادى، به‏خاطرِ خونِ دلى است كه دارم
103) كه كارا وِله = كه كارها نابسامان است
104) گونه‏اى ديگر: كاكا مشتى به‏گمانِ بنده / اگرش از سر و تَه برخوانى / اشكى از ديده به رُخ بِفْشانى
105) خَفَه‏دونيه = )خفه‏دانى( / مُراد، استهبان و به‏مقياسِ بزرگ‏تر، ايرانِ زمانِ شاه است
106) اُو خورُشْتُمow xoroكtom = 1- آب + خورشت + من 2- آبِشخورِ من
107) بايَه = بايد
108) اِى زاتى ei zہti = اين‏گونه / زات = طور، جور )واژه‏ها، 318) / اى ذاتى = به اين روال، اين گونه، بر همين منوال )حكمت، 248 و 341)
109) نَنَه = )اوستا hana) زنِ مسن )دشتستانى، 62) / مادر )دهخدا، 20129)
110) زيدَه zeyda = زاييده
111) سابُناتى sہbonہti= استهبانى، اصطهباناتى، نامِ محلى استهبان
112) رَمَق = تاب، طاقت )سخن، 1149) / نيرو، توان، جان )معين، 1675) / )فرهنگ، 421) با اين همه خيال ديدنِ تيمور به پيرمرد رمق و روشنايى مى‏داد. )عقيل، عقيل، 44)
113) نَمونْدَه‏ست = نمانده‏است
114) كُلُوم kolum= كُلون، قفلِ چوبىِ درهاى قديمى / كُلون kخlخn = چوبِ كوچكى است كه پشتِ درها افقى نصب شده و با حركت دادنِ آن از راست به چپ و بالعكس درِ خانه يا باغ را بسته يا باز مى‏كند )واژه‏ها، 476) / كلندر و كليدان )طع ، 928 و 931) / چوبى كه در پشتِ در براى بستنِ آن بكار رود )جهرم، 321) / كولون = چِفت و قفلِ درهاى بزرگ قديم )نيّر، 62) / )زرقان، 94) / )حكمت، 211)
115) تا نكردن دَرو از رومو اَ كُلُوم = تا در را از روى‏مان نبسته‏اند
116) بيجيكيم bijikim= بپريم، بجهيم
117) دِه پارَه = مُراد، ايرانِ زمانِ شاه است
118) بِريم و اُوسَرى بِشيم = برويم و آن‏طرفى بشويم
119) اَزِى = از اين
120) غم‏خانه = مُراد، ايرانِ زمانِ شاه است
121) جِنيّه = مُراد شاهِ ستمگر و نيروهاى سركوبگرش از جمله ساواكِ جهنمى است
122) چَنْگُم نيارَه = مرا به‏چنگ نياورد
123) گورِسونى guresuni= گورستانى، مُراد ايرانِ زمانِ شاه است
124) حافظ فرمايد: ما آزموده‏ايم در اين شهر بختِ خويش / بايد بُرون كشيد از اين وَرطه رَخت خويش
125) شُو گُروز كow gدruz= شب گريز، فرارِ شبانه
126) بِريم = برويم
127) جَر و مَنْجَرا = جنگ و دعوا و بَلوا / كشمكش، مشاجره و هياهو، بگو مگو، داد و قال )كتاب كوچه، ج 145 11) / جَر = دعوا، نزاع )سروستان، 583) / )دشتستان، 90) / )حكمت، 361)
128) خِرِف‏خونه = نقاطى بوده است دور از شهر كه سابقاً اشخاصِ خيلى پير را كه عقل و شعورشان كم مى‏شده است و مزاحمِ خانواده‏ى خود بوده‏اند در آن جا برده رها مى‏كرده‏اند تا يا بميرند يا طعمه‏ى حيوانات شوند. )واژه‏ها، 243). البته مرادِ شاعر ايرانِ ستم‏شاهى است
129) تابُرى tہbori= راهِ ميان‏بُر )شيراز، 45) / تابُر = ميان بُر كردنِ جاده و راه )جهرم، 285) / راهِ كوتاه و مستقيم )نيّر، 27) / ميان بُر )فسا، 121) / تابُرزدن = از راهِ كوتاه‏تر رفتن )زرقان، 44) / تابُرى رفتن = بيراهه رفتن براى اين‏كه زود به مقصد برسند )آباده، 138)
130) قاچُش دادن qہcضoك= گريختن، به‏سرعت رفتن / شَه قاچَه = گريخت، فرار كرد )داراب، 172)
131) پامو واشَه pہmu vہكa= پاىِ‏مان باز شود
132) كه اين پس‏مانده براىِ خودشان باشد
133) تَشِ توش بيگيرَه كه راهُم بَسَه = آتش به‏تويش بگيرد كه راهم را بسته است
134) دُزِ خُمْرى doz e xomrey= دزدى كه لباسى آبى‏رنگ شبيه خُمره بر تَن داشتند.
135) دَسْ‏پَتى das pati= دستِ خالى / پَتى = عريان، برهنه )كوچه، ج 273 7) / بدونِ پوشش، لُخت )سخن، 447) / )فرهنگ، 152) / ساده، تنها، تهى، خالى، بى‏خورش، خشك )دهخدا، 4721) / روت، عور، تنها )معين، 699) / برهنه )واژه‏ها، 98) / )شيراز، 37) / )نيّر، 24) / )زرقان، 38) / عريان، خالى، تنها )سال‏هاى ابرى، 1626)
136) پوزه = دماغه )دشتستان، 86)
137) از كُدُم پوزَه بِرَم كه نَبينَه‏نُم؟ = از كدام پوزه بروم كه مرا نبينند؟
138) نَكوُاَن nakowan= نَكاوَند، بازرسى و كَندوكاو نكنند
139) تو گُلوم تا تو نِشينُم = از سر تا پايم
140) وطنِ مُشتى بى پُى، بى سَر و تَنَه = وطنِ عده‏اى بى‏پا، بى‏سر و تن است
141) به اونا دِگَه چه؟ كه راه خودومو نَدَن = به آن‏ها ديگر چه؟ كه حتى راهِ خودمان را ندهند
142) كوتوكو kutuku = كنايه از ايرانِ ستم‏شاهى است / نگاه كنيد به: 28
143) خودومو = خودمان
144) مگر اى دادرسون ما بَزِ گَريم!؟ = اى دادرسان، ما مگر بُزِ گَر هستيم!؟
145) گَر = مو ريخته، مرضى كه در اثر آن مو يا پشم حيوان بريزد.)واژه‏ها، 502)
146) كه ما از گِله و رَمه‏ى آدما دَريم!؟ = كه از گِله و رَمه‏ى آدم‏ها بيرون هستيم!؟
147) بَچ = بچه. به‏معنى جوانه وتنجه است، به طور كنايه زاد و ولد هم معنى مى‏دهد.)واژه‏ها، 57)
148) كَلَّه‏گُنْداى كُلا دورى چه ميگَن!؟ = سردمدارانِ كلاه‏لگنى )انگليسى‏ها( چه مى‏گويند!؟
149) بُطالِب = كوهى واقع در جنوبِ استهبان
150) قُلَّه‏ى زينو zinu = قله‏اى است در استهبان شبيه زينِ اسب
151) جَرگه = قبيله، طايفه، بيله / جماعت، هيأت، دسته، گروه )آموزگار، 198) / گروه يا مجموعه‏اى از چيزها يا افراد؛ زُمره. حلقه‏اى از افراد براى راندن شكار )سخن، 734)
152) بى‏لَى beyley= قبيله‏ى / بيله beyla = دفعه، دسته، گروه )سروستان، 579) / گروه )خفر، 519) / تعدادِ زياد، عده‏اى، بسيارى )آباده، 148) / دسته )واژه، 86) / گروه، دسته، عده )زرقان، 36) / دسته، قسمت )نيّر، 31) / عده )شيراز، 33) / )جهرم، 279) / )فسا، 119) / دسته، گروه، گله )فرهنگ، 139) مردم به‏اين‏حال كه در گوشه‏اى جمع شده بودند، براى مارال يادآورِ بيله‏اى ميشِ گرمازده بودند )كليدر، 5)
153) اَگَرَم تَه‏تويى بود = اگر هم باقى‏مانده‏اى بود
154) خُرده‏پيلا xorda pilہ= خُرده‏ريزه‏ها
155) چَپُو cضapow= )مأخوذ از تركى چپاول( غارت )جهرم، 293) / چپاوُول، غارت )سروستان، 584) / )نيّر، 33) / چپوچى = غارتگر )سيرجان، 71) / تاخت و تاراج و يغما )دهخدا، 7072) / غارت، يغما، تاراج )جويم، 413) / تاراج )فرهنگ، 265) / قلدرهاى دفتر و دستك به بغل، راه افتادند به تقويم اموال همه آن هايى كه دكان و زندگى شان سوخته بود يا چپو شده بود )نون والقلم، 45)
156) تَه بِگَم رفته سَرُو، مونده پَسُو = به‏تو بگويم كه سرآبش رفته‏است و پس‏آبش مانده‏است
157) ناخالا، سَرَه وسَراش خونه‏نشين = ناخالصان سردمدار شده‏اند و افرادِ سرآمد و ارزشمند خانه‏نشين
158) بالى سَر bہley sar= خداوند، بالاىِ سَر
159) نه خداوند را در نظر مى‏گيرند و نه هنگامِ مُردن را
160) پِخْتُت = متعرضِ به تو، حمله‏ور مى‏شود به‏سوىِ تو
161) سگِ صاحب‏نشناس به‏تو حمله‏ور نشود
162) سُجُل‏وبُجُل = زياد و بااصرار تخقيق و تجسس‏كردن )آباده، 142)/جست‏وجو،كَنكاش )حكمت، 361)
163) پرى‏كوه = نامِ يكى از محله‏هاى شمالِ باخترىِ استهبان
164) فَدى = فضاىِ، حياطِ
165) جوز juz= سراغ، جست و جو
166) گِردآ gerdہ= گِرده‏ها، چوب‏هاى روىِ مَزار
167) تَپيدين tapidain = تپيده‏ايد. خَم و دو لا شده‏ايد / تپيدن = فرورفتن و قراريافتن در جائى تنگ، مترادف چپيدن )كوچه، ج 118 9) / )سخن، 565) / تَپِدَه )لار، 49) / به زور يا پر رويى و سماجت داخل جايى يا دسته‏اى شدن )فرهنگ، 192) زن‏ها و بچه‏ها به‏ديدنِ امنيه همگى تپيدند توى آغل‏هاشان )دهخدا، 5616)
168) لَى ley= لاىِ
169) بارشون بَسَن = بارشان را بستند
170) بى‏تَخارى=بدونِ‏سروصدا و باآرامى/ كوچك‏ترين صدا)سروستان،581)/تِخار= صداى‏بسيار آهسته و خفيف‏كه‏بسختى‏شنيده‏ميشود)زرقان،45)/صداى‏خيلى‏آهسته)جهرم(/صداى‏آهسته‏ومبهم)سيرجان،52)
171) از اِى اُوگون = از اين آب‏گاه، از اين آبادى. حدود و ثغور و مرز )واژه‏ها، ص 44) / حدود و ثغور و مرز. از اُوگون رد شد: از مرز رد شد، از آب و گِل رد شد )نيّر، 17)
172) تا شُدَن = گذشتند، رفتند
173) بُلِيت boleyt= كم عقل، نادان )فرهنگ عميد = بليد( / آدمِ احمق و ابله و بى‏شعور )واژه‏ها، 76) / كُندذهن، كم‏هوش، كودن )آموزگار، 111) / سفيه و كم خِرد، ناقص‏عقل، خُل و چِل، مَلَنگ )كوچه، ج 1512 5) / آدم احمق، ساده )نيّر، 21) / لاابالى، آدم هرزه، كودن )زرقان، 35) / آسمان جُل، لات )سروستان، 579) / )سيرجان در آئينه‏زمان، ص 400)/ بَلِيد = كم‏هوش، كودن )فرهنگ عميد، 227)
174) اُلُلَك = آدمكِ سَرِ جاليز / مجازاً به‏كسى گفته مى‏شود كه‏از لحاظِ تشريفات و ظاهر عنوانى دارد ولى در واقع وجودش بى‏ثمر و بدونِ تاثير است )واژه‏ها، 37) / اُلولو = كنايه از كسى است كه نه به خاطر شخصيت و كاربُرى او، بلكه براى خالى نبودن عريضه و به صورتى تشريفاتى در مقامى نشانده باشند )كوچه، ج 786 2) / مترسك، لولوىِ سرِ خرمن، در مقامِ تشبيه به آدم‏هاى بى عرضه و بى لياقت هم گفته مى‏شود )شيراز، 20) / مجازاً به كسى گفته مى‏شود كه داراى ظاهر و هيكلى مى‏باشد ولى فاقدِ هنر و خاصيت است )جهرم، 274) / مترسك )سروستان، 578) / مترسكى كه در جاليزها براى ترساندنِ پرندگان و جانواران نصب كنند. مجازاً به كسى گفته مى‏شود كه داراى هيكلى باشد، ولى فاقدِ هنر و خاصيت )خفر، 516) / احمق، خِنگ )حكمت، 336)
175) ليم = آدمِ سست عنصر، اشخاصِ غيرچابك و سست )واژه‏ها، 556)/ آهسته، يواش، آرام )نيّر، 66) / موذى، زيرك، هوشيار )زرقان، 104)/آدمِ شكمو،شُل‏و ول )به‏گويشِ‏زردشتيان‏يزد وكرمان = لِم()كيانى، 207)
176) خاف = بى‏طعم و بى‏مزه
177) بارَه = قاره، داد و قال / فرياد )داراب، 164) / صداىِ گاو )فسا، 119) / نعره‏ى گاو )سروستان، 578) / بارَه = فرياد )خفر، 517)
178) بونَه buna= درخت
179) وُهْل voصl = سروِ كوهى، در صفحه‏ى 1543 لغت‏نامه‏ى دهخدا با نامِ اُرس آمده / درختى است برگ‏سوزنىِ بلند و تنومند تا 40 متر ارتفاع مى‏رسد. ساقه‏اش راست و شاخه‏هايش خيلى پُربرگ است. شكلِ اين درخت مخروطى يعنى كَله قندى است. برگ‏هايش نيز سبزِ تيره، گل‏هايش ارغوانى، ميوه‏هايش آويزان و به‏شكلِ كاج است. اين درخت عموماً در جنگل‏هاى كوهستانى، گاهى به‏تنهايى و زمانى با سايرِ درخت‏ها ديده مى‏شود. سخت‏ترين سرما در آن مؤثر نيست. پس از مدتى خود به‏خود آتش گرفته مى‏سوزد ]به‏خاطرِ فسفرِ زيادى كه دارد[ )پوشش گياهى كُهگيلويه، 98) / وُهل درختِ كاج را گويند كه صنوبر باشد و بعضى گويند وُهل درختِ سروِ كوهى است و آن را به‏عربى عَرعَر و ثَمرِ آن را حَب‏العَرعَر گويند )برهان قاطع، 1187) / سرو كوهى )زرقان، 113) / )سخن، 116) / سروِ كوهى )محقق، 23) / )حكمت، 206)
180) قاره = داد، فرياد، صداىِ بلند )سروستان، 592) / )نيّر، 57) / )حكمت، 241 و 340)
181) بِگَه = بگويد
182) بُدونَن = بدانند
183) گَمَه = پوزبَند / گِم = قطعه چوبى كه در دهانِ بزغاله يا گوساله مى‏گذارند و دو سرِ آن را به وسيله‏ى طناب يا ريسمان به شاخ‏هاى حيوان مى‏بندند تا نتواند از شيرِ مادرش استفاده كند )زرقان، 98)
184) دَن = دهان )نى‏ريز، 31)
185) تَرَقِشّتى = ترقه‏اى، سر و صداى بلندى
186) شنيدند
187) تُر = سراغ، ديدار، آگاهى / تُر بردن = تجسس و تفحص كردن ، اطلاع حاصل كردن )جهرم، 287)
188) تُرِ چار تَى دِگَه‏شَم كه بيرى پوكَ‏ن = سراغِ چهار تاى ديگرش هم كه بروى توخالى‏اند
189) اِشْكَك eكkak= انجيرِ نارَس / اشكوئك )خفر، 516)
190) ريويده = لِه شده
191) كولوك kuluk = خُمره‏اى است بزرگ براى سركه انداختن و نگه‏دارى شيره / كوزه‏اى است سفالين كه بيرون و داخلِ آن را لعاب داده باشند و براى نگه‏دارىِ مربا، ترشى، روغن به‏كار رود )واژه‏ها، 476) ظرفِ سفالىِ بزرگ‏تر از كوزه و كوچك‏تر از خُم )سروستان، 596) / كوزه‏هاى لعابدارِ بزرگ كه معمولاً براى نگاهدارىِ سركه و غيره بكار مى‏رود )جهرم، 321) / ظرفى سفالىِ لعابدار به‏شكلِ گلدان با دهانه‏ى نسبتاً تنگ كه در آن شيره‏ى انگور و ميوه‏ى انجير و مويز نگه‏دارى مى‏كنندو يا انگور در آن مى‏ريزند تا به سركه تبديل شود )حكمت، 188 و 367) / )شيراز، 129) / كُليك )دشتستان، 106)
192) وازَنى‏شو = وازنى‏اشان، آن‏ها را از هم جدا كنى، نقد و بررسى‏اشان كنى
193) پَمْبَه = پنبه
194) خَروك xaruk= جوزقه‏ى پنبه‏اى كه هنوز نرسيده و سخت است )جهرم، 297) / غوزه‏ى سبزِ پنبه )فسا، 122)
195) اُو ow= آب
196) اِى‏يَمُ‏ش شُسْسَنِ پومْصَد مَن اُو = اين را هم شسته‏اند با پانصد من آب
197) گوگو gowgow= گُه گاو، سرگينِ گاو را با آب مخلوط مى‏كنند و به‏درختان مى‏پاشند تا از گزندِ گوسفندان و چارپايان درامان باشد
198) پَچُو pacضow= مدفوع گاو، تپاله )فرهنگ زرقان، ص 38). تپاله و سَرگينِ گاو )واژه‏ها، 99) / فضولاتِ گاو )شيراز، 38) / پُچشك = پشكل گوسفند و بز و شتر )برهان قاطع، 240) / پشك )دهخدا، 4924) / پَچَه = سرگينِ گاو، پِهنِ الاغ )سروستان، 580)
199) ديرو گوگو بوده و اِمْرو پَچُو = ديروز سرگينِ گاو را با دست به شاخه‏هاى درخت مى‏ماليدند تا گوسفند نخورد و امروز همان كار را با آب انجام مى‏دهند
200) نِوِر = حرف‏هاىِ بيهوده
201) بِخْتَر = بهتر )خفر، 517)
202) چونه = چون است
203) جَوونَ‏ى = جوان‏هاىِ
204) دَلَه = بى‏خود و بى‏خاصيت / علاوه بر اين‏كه نام حيوانى‏است به‏معنى آدم پست و احمق است )واژه‏ها، 281) / بسيار شكمو، شكمباره، هوس‏باز و هرزه )سخن، 1052) / )نيّر، 42) / ولگرد، شكمچران، هرزه )فرهنگِ كردى، 230) / پشمينه، موآويخته، درويش‏صفت، شكمو، لَچَر، پُرخور )آموزگار، 281) / چشم‏چران، هرزه، ولگرد، دست‏كج، دزد، شكمخواره )فرهنگ، 384)
205) ريس = پاره پاره، له و لورده
206) جِزْغالَه = سخت سوخته و سياه شده )كتاب كوچه، ج 11، ص 163). تفاله‏ى دنبه يا پيه يا گوشت كه پس از كباب شدن يا سوخته شدن باقى مى‏ماند )واژه‏ها، 182). سخت سوختن چنان كه آب نماند يا بسيار كم ماند )دهخدا، 6782)
207) جيگَرُم ريسْ شد و جِزْغالَه شد = جگرم لِه شد و سوخت و زغال شد
208) ميگَه خونْدَم بيس‏و چار پَنْش تا كلاس = مى‏گويد خوانده‏ام بيست و چهار پنج تا كلاس
209) پُين و بالى = پايين و بالايى را
210) شَه بُگو = به‏او بِگو
211) رُواس = ريواس/گياهى‏است‏كه ساقه‏اش لطيف و آبدار و طعمش ترشِ مطبوع )عميد،560)/)نيّر،46)
212) جَفت = معجونى كه از جوشانده‏ى شاخه و برگِ درختانى كه مزه‏ى گَس دارند حاصل مى‏شود و در سِفت شدنِ پوستِ خيك و مَشكِ آب به‏كار مى‏رود / پوسته‏ى داخلىِ مغزِ بلوط است كه نرم كرده در دباغى براى محكم كردنِ پوست به كار مى‏رود )واژه‏ها، 183) / پوستِ بلوطِ كوبيده شده موردِ استفاده در دولچه سازى )نيّر، 31)
213) لُرا بَلْگ و بُشِ بلوط مى‏كننِ جَفت = لُرها از برگ و شاخه‏ى بلوط جَفت درست مى‏كنند
214) شُو = شب
215) فيشه = فوران
216) شَه پالُنده‏ى مى‏ريزن اى تو و او تو = در اين طرف و آن طرفِ پالايشگاهى مى‏ريزند تا خالص شود
217) تورَه tدra= )پهلوى tدrak = شغال. اوستايى tauruna = جوان( شغال، شكال )معين، 1164) / شغال، اين كلمه پهلوى است. يك ضرب مثل: نه‏سگ‏است و نه‏توره لُغُزِ همه‏مى‏خونه )فرهنگ زرقان، ص 48) / شغال، به هندى كم، فرزند عزيز و گرامى )برهان قاطع، 327) / )جهرم، 289) / )شهر من داراب، 265) / )فسا، 121) / )سروستان، 582) / )شيراز، 54) / )نيّر، 29) / )نى‏ريز، 35) / )اَهِل، 141) / )درتوجان، 239)همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 199) / )دشتستان، 88) / )سيرجان، 60) / )سخن، 684) / )دهخدا، 6245) / )جويم، 413) / نصراللَّه‏خان از توره بگو كه باش حرف مى‏زدى )شما كه غربيه نيستيد، هوشنگ مرادى كرمانى، 51)
218) او زَمونا شَه مى‏گَن دوره‏ى سنگ = به آن زمان‏ها مى‏گويند دوره‏ى سنگ
219) ميات = مى‏آيد
220) مى‏گيم = مى‏گوييم
221) كَفَ‏ىِ لوتْ، دَمِ كِرمونه = دشتِ كويرِ لوت، نزديكِ كرمان است
222) نِسَه = جايى‏كه آفتاب نمى‏گيرد، سايه‏ى شمالىِ ديوار يا هر بلندىِ ديگرى / nesa = نسا = نسار = موضعى از كوه و غيرِ آن كه در آن‏جا آفتاب هرگز نتابد يا كمتر رسد )طع، 1133) / زمين و عمارتِ پشت به آفتاب. ساختمانِ مرطوبى )جهرم، 335) / سايه، جايى كه آفتابگير نباشد )سروستان، 601) / پشت به‏جنوب، قسمتى از ساختمان كه آفتاب نمى‏گيرد )نيّر، 69) / نقطه‏ى مقابلِ آفتاب رو )شيراز، 153) / پشت به آفتاب، متضادِ بَرفتُو ]بَرِ آفتاب[ )زرقان، 101)
223) آفتو هَه ہftowصa = آفتاب است
224) اُو هَه owha = آب است
225) كُرَه يكى‏ش گِلَه، سه‏تاش اُو هَه = كره‏ى زمين يك قسمتش خاك، و سه قسمتش آب است
226) مى‏گوييم
227) همسايه‏مان
228) مو بورا = كسانى كه موهاى بور دارند، اشاره به اروپايى‏ها
229) پَسين = نزديكى‏هاى‏فرونشستنِ‏خورشيد. دراين‏جاشاعراشاره‏به‏اروپايى‏هاداردكه‏درباخترِ زمين زندگى مى‏كنند /)پهلوى( نزديكِ‏غروبِ‏آفتاب )آباده،166)/ عصر،اندكى‏پيش‏ازغروب )سروستان،580)/ )پس + ين = پسوندِنسبت( بعدازظهر،واپسين )جهرم، 282)/ )خفر،519)/ )دشتستان، 85) / )جويم، 412)
230) كنايه از كشورِ استعمارگرِ بريتانيا است كه گفته‏اند: خورشيد در سرزمينِ انگلستان غروب نمى‏كند
231) ريختند
232) مُلا فضُل‏اللَّه شَه دار آويختن = آيت‏اللَّه شيخ فضُل‏اللَّه نورى را به دار آويختند
233) كَلَكو kalakow = كَلَكَه = )كَل = حيوانِ نَر + ك تصغير + ه نسبت( پسره )در مقامِ تحقير و يا خطاب( )جهرم، 321) / )كَل يعنى پسر + ك كوچكى + واوِ شناسايى( = پسرك )واژه‏ها، 474) / كَلَكَه = پسربچه )داراب، 17) / كَلِكو kaleku = كَلِكَه = پسر، هاى پسر )سروستان، 594 و 595) / كودك، بچه، پسرِ كوچك )عميد، 839) / )زرقان، 90) / بچه، نوجوان، جوانك )در مقامِ تحقير( )حكمت، 231 و 270 و 284 و 362)
234) پِنْد = مَقْعَد )كوچه، ج 699 7) / نشيمن‏گاه، سُرين )شيراز، 43) / نشستگاه )طع، 269) / پيزى )نيّر، 25) / )جهرم، 283) / )زرقان، 41) / )دهخدا، 5016) / )سروستان، 581)
235) جى‏جى‏كو = قِلقِلَك
236) زُزّه zozza= )پهلوى zhuzak) جوجه تيغى، خارپشت )زرقان، 70) / )جهرم، 307) / )فسا، 122) / )داراب، 170)/)خفر،532)/)پهلوى zدzag)ژوژه)دشتستانى،40)/)اَهِل،143)
237) نيمه‏جان، بى‏رَمَق
238) لُكو loku= درهم پيچيده
239) گَپ‏زَدَنَ‏ى gap zadaney = حرف‏زدن‏هاىِ
240) عاروس = عروس )نى‏ريز، 8) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 204) / بانو، گلِ نوبرآمده، بَيوك، هر چيزِ زيبا و آراسته )سره، 144)
241) كاچ = چشم چپ، چشم پيچيده، كسى كه يك چشمش پيچيده باشد )واژه‏ها، 441) / كسى كه يك چيز را دو بيند )قاطع، 869) / احول )جهرم، 317) / قيچ = چشم چپ )زرقان، 82) / )دشتستان، 103)
242) تَه بِگَم اِنگار عاروسِ كاچِ زشت = به‏تو بگويم: اِنگار عروسِ چشم‏چپِ زشت
243) وَسمهُ = )وَسمه + واوِ معرفه( گياهى‏است كه‏از ماده‏ى رنگى در برگ‏هاى‏آن براى آرايشِ زنان استفاده مى‏كنند. )معين، 5026)
244) زنا = زن‏ها
245) چى‏ياى = چيزهاىِ
246) باسمه = تقلبى / )تركى( چاپ / باسمه كارى = روشِ سرهم بندى، ايجادِ چيزى فاقدِ اصل، كه تنها ظاهرى فريبنده و گولزَنَك داشته باشد )كوچه، ج 504 4)/باسمه‏اى = چاپى، قالبى، مصنوعى، تقلبى )فرهنگ، 90) / قلابى و بدل، چيزى كه اصل نباشد )واژه‏ها، 52) / چيزى كه استحكامِ چندانى ندارد )جهرم، 276)
247) كُلَكى‏ش kolakiك = گوشه‏ايش، قسمتِ كوچكى از آن
248) چيش = چشم
249) سُپُلِ ذُرّت = نانِ گِرد و كُلفتى كه‏از آردِ ذرت در نانوايى‏هاى نانِ سَنگَكى مى‏پختند / سُپُل = نانِ ضخيمى به‏ضخامتِ 2 تا 4 و قطرِ 10 تا 15 سانتى متر كه از آردِ ذرت در نانوايى‏ها تهيه مى‏گرديد )حكمت، 208) / نانِ كُلُفت )داراب، 171)
250) انجيرِ خرى = نامرغوب‏ترين انجيرى كه خوراكِ خَران است
251) گودو gowdou = )گود + واوِ معرفه( مُراد، استهبان و به‏مقياسِ بزرگ‏تر، ايرانِ زمانِ شاه است
252) اِمْرو = امروز
253) لُفت و ليس = سور و سات
254) سَلْخ = استخر
255) پُين pouin = پايين
256) كُرِ تار = باغ‏هاى گلابى و انگورى را گويند كه بينِ مُلِ تار و كوهِ تودج در ارتفاعاتِ جنوبىِ استهبان قرار دارد )حكمت، 325)
257) مُل = گلو، گلوگاه / در لهجه‏ى يزدى و شيرازى و لُرى به‏معنى گردن است )فرهنگ، 793) / انتها، بيخ )داراب، 178) / گردن، پشتِ گردن )سروستان، 600) / )زرقان، 106) / )نيّر، 68) / در تداولِ مردمِ شيراز و يزد = گردن )دهخدا، ص 18920) / در لهجه‏ى شيرازى و يزدى و لرى = گردن )جمال زاده( / )شيراز، 149) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208) / )دشتستان، 112)
258) بى‏چينو = به + چين + واوِ معرفه
259) همگى نامِ كوه‏هاىِ استهبان است
260) باغِ جوزا = يكى‏از باغ‏هاى بسيار زيبا و آرامش‏بخش باآبى روان و بويى دلكش در كوهِ جنوبى استهبان
261) ماخوات = مى‏خواهد
262) پُى = پاىِ
263) تُپُل = آدم چاق و فربه و كوتاه قد )جهرم، 286) / چاق و فربه )سخن، 565)
264) دَس پِلِكو = )دست + پِلكاندن = ماليدن( در جستجوىِ چيزى برآمدن )جهرم، 300) / دست‏مالى كردنِ هر چيزى، در تاريكى به‏وسيله‏ى دست دنبالِ چيزى گشتن، به زن يا دخترى كه با كسى رابطه‏ى نامشروع داشته باشد مى‏گويند دس پلكو شده )شيراز، 80) / كورمال كردن، با دست دنبالِ چيزى گشتن بدونِ نگاه كردن، دست مالى كردن )زرقان، 63) / با دست چيزى را لمس و پيداكردن )فسا، 122) / دست كارى، با دست به كرار كم و كيفِ چيزى را بررسى كردن )حكمت، 172)
265) لَمْ بيدى، اُش بُكُنى دَس پِلِكو = لِتى‏بروى و او را دست‏مالى كنى
266) ماخاتُ = مى‏خواهد و
267) قندِ مارْسِل = گونه‏اى سرِ قندِ كوچكِ خارجى كه در لفافى كاغذى با رنگِ نيلى پيچيده شده بود
268) تُغُلى toqoli= توغُلى، بَره‏اى‏كه سنش‏از شش ماه بيشتر و از يك‏سال كمتر باشد.)فرهنگ زرقان، ص 46) / بره‏ى يك‏ساله )سروستان، 582) / كوچك و فربه )سخن، 630) / توقولى = ميانه‏ى بره و ميش )كليدر( / دو معنى در كتابِ كوچه آمده است كه دومينِ آن با معنايى كه در اين جا از تُغُلى برداشت مى‏كنند متفاوت است: تُغُلى = 1- بَره‏ئى چاق و شاداب. 2- بَره‏ئى كه پس از كشتنِ مادر از شكمِ او برآيد؛ و اين شايد لحنى از تو دِلى است )كتاب كوچه، ج 401 9) / در كتاب فرهنگ هم به اشتباه بره‏ى تو دلى معنى شده كه با آن چه در اين جا مرسوم است مغايرت دارد )فرهنگ، 221) يك سر قند مى‏بردند، يك بره‏ى توغلى مى‏بردند )شلوارهاى وصله دار، 75)
269) جُوال jovہl = جَوال در تداول جُوال لنگه‏ى توبره‏مانندِ بزرگى براى حملِ بار كه از پشم و موى بافند )كتاب كوچه، ج 332 11) / كيسه‏اى كه از ريسمانِ مويى بافند و براى حمل و نقلِ غلات و غيره به كار مى‏رود )واژه‏ها، 190) / كيسه‏ى بزرگ كه از پشم يا مو بافته مى‏شود براى حملِ گندم و جو و كاه، تا هزار كيلو گنجايش دارد )سروستان، 584) / خوره )نيّر، 32) / )سيرجان، 66) / ]= گوال = جوبال[ 1- ظرفى از پشم بافته كه چيزها در ان كنند. 2- پارچه‏ى خشن و كلفت، 3- يك لنگه‏بار، 4- بدن )انسان(، 5- چيزى گشاده )معين، 1249) و )برهان قاطع، 359) / كيسه يا گونى نسبتاً بزرگ پشمى و خشن )سخن، 763) / جوال jovہl= )پهلوى gawal) گوال )دشتستانى، 60) / گونى از جنسِ مو )اَهِل، 141) / كيسه‏ى بزرگ )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 200) / مولانا فرمايد:
يك جوالِ گندم و ديگر ز ريگ
بِه بُوَد زين حيله‏هاى مُرده‏ريگ
وين جُوالِ گندم و ريگم يقين
به بُوَد زين حكمتِ تو اى مَهين
270) شو بيرى = شب بروى
271) لَش laك= آن كه به دليلِ تنبلى، بيمارى، و مانندِ آن‏ها كار نمى‏كند )سخن، 1992) / تنبل، بى‏عار ) زرقان، 102) / سخت بى‏كاره، سخت تنبل )معين، 3584) / بى‏عار، بى‏فكر، تن‏پرور )نيّر، 60) / بى‏عرضه )حكمت، 339) مردار، در تداولِ عامه، بيعار و بى‏غيرت، نامرد )فرهنگ، 726) / )دهخدا، 17365) / آدم بى‏عاره و بى‏كاره و بى‏تربيت )واژه‏ها، ص 536) / بيكاره، بى‏مصرف )فرهنگ، 215) تنِ لَش هميشه خواب بود، يك روز دنبالِ كار نمى‏رفت )زمينِ سوخته، 235)
272) كَپَر = آلونكِ كوه، اتاقكى با ديواره‏هاى سنگى و با سقفى پوشيده از چوب و خار و خاشاك / آشيانه‏اى كه از سر و شاخه‏ى درخت و خار بسازند. سايبان )آموزگار، 467) / چَپَر )واژه، 201) / خانه‏ى بسيار كوچك و محقر كه از نى و پوشال ساخته شده است؛ آلونك )فرهنگ، 1781) / كَپَر = گَبَر = خيمه كه بر يك ستون بر پا كنند )طع، 973) / سايبانى كه با شاخ و برگِ درختان در صحراها و باغ‏ها سازند )جهرم، 317) / سايه‏بانى از شاخه‏هاى درخت )ممسنى، 117) / سايه‏بان‏هاى تابستانى در صحرا كه پوششى است از شاخه‏هاى درخت و چوب بر فرازِ چهارپايه‏ى چوبى به بلندىِ دو تا سه متر )سروستان، 593) / سايه‏بان از برگِ نخل )اَهِل، 143) / )دشتستان، 103) / اتاقى كه معمولاً از سنگ و چوب و بدونِ هيچ مصالحِ ديگر در بيابان ساخته مى‏شود )حكمت، 276 و 368)
273) ناشتا = )پهلوى nہكtak) غذانخورده )دشتستانى، 62)
274) بِكَپى = بخوابى )اين كلمه تحقيرآميز است و به عنوانِ نفرين گفته مى‏شود( )واژه‏ها، 449) / كپيدن = خفتن، به تحقير و توهين )كتاب كوچه، ج 1391 5)
275) دَمَر = درازكشيده به‏روىِ سينه و شكم )سخن، 1057) / در حالِ خَم افتادگى )آموزگار، 283) / به‏رو خوابيدن )كردى، 232) / )معين، 1560) / )فرهنگ، 388) / به‏شكم خوابيدن )سروستان، 587) / پشت به‏هوا خوابيدن )جهرم، 302)
276) راه‏رَسو rasu = )راهِ راست + واوِ معرفه( نامِ منطقه و كوهى در جنوبِ استهبان
277) خَش = خوش
278) سِه‏سَه دونه se sa doona = گونه‏اى انگور
279) بَش = نامِ گونه‏اى انگور و كوهى به همين نام در جنوبِ استهبان / ديم، محصولاتِ كشاورزى كه تنهابا آبِ باران آبيارى مى‏شوند. خواه زراعت‏هايى مثلِ گندم و جو و خواه ميوه‏هايى مثلِ انگور و انجير و غيره )شيراز، 30) / انجيرِ ديم )نيّر، 20) / زراعت ديم و بخس )جهرم، 278) / )ناظم‏الاطباء( / )آنندراج( / )جهانگيرى( / )انجمن آرا( / )دهخدا، 4168) / )سيرجان، 30) / )سروستان، 579)
280) حافظ مى‏فرمايد:
دو يارِ زيرك و از باده‏ى كُهن دو منى
فراغتى و كتابى و گوشه‏ى چمنى
من اين مقام به‏دنيا و آخرت ندهم
اگرچه در پى‏ام افتند هر دَم انجمنى
281) بُك‏بُك = نامِ چشمه و گردشگاهى در كوهِ جنوبىِ استهبان
282) اُوچُك owcضok = نامِ آب چُكى فصلى در كوهِ شمالىِ استهبان
283) مُرْخَنَه morxana = مرغ‏خانه، نامِ چشمه و گردشگاهى در كوهِ جنوبِ باخترىِ استهبان
284) تُمبِ ميكوهtomb e meyku = نامِ كوهى كوتاه، مستقل و منفرد در جنوبِ استهبان
تُمب = تپه )اَهِل، 141) / تُمبِ مى‏كوه = تپه‏اى است سنگى به‏ارتفاعِ تقريبىِ سى متر در بينِ باغ‏هاى بادام در جنوبِ استهبان معروف به پُشتِ تُمب )حكمت، 322)
285) قاتِخ qہtex = قاتق، خوراك، غذا / نانخورش )حكمت، 172 و 244و 329) / خوراك )ممسنى، 116) / قاتق، اصلاً تركى و به معناى ماست است. اما در زبان فارسى به معنى نان خورش و چيزى كه آن را با نان خورند استعمال مى‏شود. )فرهنگ لغات... ص 594) / قَتِغ = نانخورش )جويم، 415)
286) آسيو = )پهلوى ہsyہg) )دشتستانى، 40) / آسياب )ممسنى، 109) / )آباده، 95)
287) آسيو هفتمى و خان و مُلو]ك[ mدloo = نامِ سه آسياب از يازده آسيابِ آبىِ استهبان
288) پوز pouz = لب و دهان / صورت به‏تحقير )فرهنگ، 173) / برخيز برو دست و پوزت را بشور )جاى خالى سُلوچ، 4) / دهان، مابينِ لب و بينى )معين، 829) / از مقوله‏هاى اهريمنى است و نفرت و كينه در آن مستتر است. قسمتِ قدامى صورت، شامل دهان و بينى و گونه‏ها تا زيرِ دو چشم، از جنبه‏ى حيوانى آن )كتاب كوچه، ج 622 7 و 744) / دهان )ممسنى، 111) / بينى )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 197) / )دشتستان، 86)
289) پلشت = پليد، مردار، چركن، نكبتى )برهان قاطع، 265) / چرك، آلوده، پليد، ناپاك )آموزگار، 135) / نكبتى )فرهنگ، 170) / فژه، فژگن، شوخگن، چرك، چركين، نكبتى )معين، 807) / كثيف، ناپاك )فرهنگ زرقان، 40) / پليد، چركين، چرك آلود )عميد، 275) / پليد، آلوده، ناپاك )سخن، 490) / چرك، كثيف، آلوده )داراب، 165) / پليدى، كثيفى )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 197)
290) او چَك و پوزِ پَلَشْت = آن لب و دهانِ ناشُسته و كثيف
291) جَل بيا = جَلد بيا، تُند بيا / شتاب كن، بپر، بجمب )كتاب كوچه، ج 214 11)
292) اَنْدُه = ظرفى از جنسِ چوب با سوراخى در پايين كه در بالاىِ سنگِ آسياب قرار داشت و گندم و جو و ... به جهتِ آرد شدن‏در آن مى‏ريختند
293) عَتُم = اُهُم و تُلُم، خون جگر شدن / بازايستادن از كارى در آن، بازماندن از كارى، دير نمودن در مهمانى، گذشتن پاره‏اى از شب، دوشيده شدنِ شتران وقتِ عشاء )دهخدا، ص 13889)
294) هَمبونَه hambuna= هميانه، اَنْبانه، كيسه، جُوال. كيسه‏اى است از پوستِ نازك كه كاملاً دباغى نشده است )واژه‏ها، 635). كيسه‏ى چرمى )فرهنگ زرقان، 116) / انبان )سروستان، 603) / )نيّر، 74) / خيگ يا پوستِ گوسفندى است كه آن را دباغى كرده و باد كنند )واگوشك‏ها، 234)
295) تُلِ دانه = نامِ دامنه‏اى واقع در كوهِ بَرِ پايين )شمالِ استهبان( / تپه‏اى است سنگى به ارتفاعِ تقريبىِ بيست متر و حدودِ 2/5 كيلومترِ مربع در بينِ باغ‏هاى بادام در شمالِ استهبان )حكمت، 322)
296) اِشْكَفْت = شِكَفت، غار، به‏احتمال مُراد غارِ كُتِ چله‏خانه است / شِكَفت = اشكفت، غار و دخمه‏اى در كوه كه زياد بزرگ نباشد )شيراز، 98) / )دهخدا، 12697) / )شكافتن( غار )جهرم، 311)
297) يخچالَ‏م = يخچال هم. يخچالِ حاجى مَحريم استهبان در حدودِ سال‏هاى 1285 خورشيدى به‏كوششِ حاجى محمدرحيم )جدِ خانواده‏هاى رحيمى، برومند و شوشترى( و به استادى و معمارى مشهدى ابوالقاسمِ اقتصاد در صحراى محله‏ى ميرى و به‏سبك و سياقِ آب انبارهاى نواحىِ جنوبِ ايران يعنى با سقفى مُدَوَّر و گنبدى شكل ساخته شده‏است.
298) كِهْل kl = سنگ‏چينىِ بدونِ مَلات ديوارهاى باغ و كَپَر / ديوارِ سنگى )حكمت، 182)
299) كِهْلِ كِبريتى kl = نامِ دامنه‏اى نزديك به‏قدمگاه واقع در جنوبِ استهبان
300) تُمبِ ميكوهtomb e meyku = نامِ كوهى كوتاه، مستقل و منفرد در جنوبِ استهبان
تُمب = تپه )اَهِل، 141) / تُمبِ مى‏كوه = تپه‏اى است سنگى به‏ارتفاعِ تقريبىِ سى متر در بينِ باغ‏هاى بادام در جنوبِ استهبان معروف به پُشتِ تُمب )حكمت، 322)
301) يُرد = )تركى(، يُرت، يورد، يورت، جا، منزل )دهخدا، ص 21016)
302) نگاه كنيد به: 59
303) شُنُفْتيم = شنيديم
304) بَر = انجيرِ نَر
305) سَر تيره = بلنداى كوه
306) كِهْشَه kehكa= كَفِ درّه
307) گُودونيو gowduniyou = جاىِ گود + واوِ معرفه
308) پيشومو = پيش‏مان
309) بندى ديگر: گر بگويند كه در خارجِ شهر / سايه‏هايى‏ست لطيف و لبِ نَهر / آبشارى است كه نَبْوَد در دَهر / گويم اين منظره خالى زِ كس است / آرى اين باغ پُر از خار و خَس است
310) شَك و شَهرام = شهرها هم. شَك مفهومِ خاصى ندارد. مثلِ پول و مول. مولانا هم مى‏فرمايد: اين كشتى بى‏لنگر / كَژ مى‏شد و مَژ مى‏شد
311) بُونَه‏شون = بهانه‏اشان
312) اِيَه eiya = اين است
313) اَگَه تَتِى بكنيم اُردنگه = اگر سر و صدايى بدهيم با لگد روبه‏رو هستيم
314) نگاه كنيد به: 1
315) كَلَفَه = كلافه، مُچاله، لِه و لَورده. درهم شدن، گيج‏شدن، متحير و مبهوت )واژه‏ها، 469). سخت ناراحت و عصبانى كردن )فرهنگ، 650) / كلاف )سروستان، 594)
316) لُو مَجُنْبون جَغَلو، كَلَفَه مى‏شى = لب مجنبان بچه‏جان، كلافه مى‏شوى
317) گُدار = )پهلوى widہr) گذرگاه آب )دشتستانى، 58) / گردنه، گذرگاه )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 206)
318) بى‏گُدار نَزَنىَ اُو )بى‏گدار به آب زدن( = )گدار قسمتى را گويند از كفِ رودخانه، كه از جاهاىِ ديگر برجسته‏تر و لاجرم به سطحِ آب نزديك‏تر باشد( ناسنجيده به كارى اقدام كردن. بى احتياطى كردن، بدونِ ملاحظه كارى كردن يا سخنى گفتن )فرهنگ، 139)
319) بى‏گُدار نَزَنىَ اُو كه خَفه مى‏شى = بى‏حساب و كتاب واردِ آب نشو كه خفه مى‏شوى
320) اُوبَخش =آب‏بخش. ميدانِ مركزىِ شهركه محلِ تقسيمِ آبِ چشمه‏هاى استهبان بود
321) تالار= )كردى(اتاقى‏ستون‏داروطويل)جويم،412)
322) فضا،حياط/فَدَه=حياط)ممسنى،116)
323) اُرُسى = خانه‏هايى ساخته شده به سبكِ معمارى روس / اتاق‏هايى است كه جلوى اتاق‏هاى ديگر واقع بوده و معمولاً در آن دَرَك بكار مى‏رفته )واژه‏ها، 24) / پنجره‏هاى مُشبكِ بزرگى كه، در معمارىِ سنتىِ ايران، در تالارهاى خانه كار گذاشته مى‏شد و به‏حياطِ خانه‏ها مى‏گشود، و بر حسبِ تعدادِ همين اُرِسى‏ها بود كه معمولاً تالارها را سه درى و پنج درى مى‏ناميدند )كتاب كوچه، جلد 2، ص 232) / اتاقِ بزرگى كه ويژه‏ى پذيرايى است )سروستان، 577) / )فرهنگ، 39) او را واردِ اتاقِ بزرگى كردند كه اُرُسى‏هاى آن رو به‏بيرونى باز بود. )سه قطره خون، 42)
324) ايبون = ايوان
325) نگاه كنيد به: 44
326) نگاه كنيد به: 1
327) صداى‏عرعرِ خر)زرقان،114)
328) اُتُلو = اتومبيل + واوِ معرفه
329) مشهدى‏خيرالُنِسا
330) كَپيتان = تحريف شده‏ى كاپيتان. نامِ آدمِ ساده لوحى بوده كه با لياسِ مُندرِس، گدايى مى‏كرده و اظهار مى‏داشت كه قبلاً شغلش كاپيتانِ كشتى بوده و اكثرِ مردم نيز او را مى‏شناختند )حكمت، 319)
331) بَشْن = بدن، جسم / صورتِ ظاهر )كتاب كوچه، ج 1348 5) / قد و قامت )سخن، 352) / اندام، بدن، هيكل، سرتاپا )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 195) / جسم )آباده، 139) / قد و بالا )حكمت، 222)، )سيرجان در آئينه‏زمان، ص 399)
332) اين خيابان نه داروى بدن است و نه شكم
333) نَه اَ توش قاتِقه = نه در آن خوراك است
334) اين‏دوگَز راه، باهمه‏ى فيس‏وافاده‏ها
335) دوپينَه = دشنامى است كه به زن مى‏دهند )زرقان، 65) / توهين و فحشى است به معنى زنِ بدكاره )شيراز، 83) / دُپينه = فاحشه )نيّر، 41)
336) از بالاش دوپينَه تَرَكْمون سَرِشى‏س = از بالايش زنانِ بدكاره سرازير مى‏شوند
337) شيوه = پارچه‏هاى كهنه را به طريقِ خاصى پهلوى هم قرار داده و دو سه نخ چرمى يا مويى را )كه آن‏ها را دوال گويند( از وسطِ آن‏ها مى‏گذرانند تا محكم به هم متصل شده و صفحه‏اى را تشكيل بدهد. سپس آن را به شكلِ كفِ پا )كفِ كفش( بريده و آن را شيوه گويند. روىِ شيوه را رووار دوزند تا ملكى يا گيوه بدست آيد. )ممكن است اين كلمه از شيب به‏معنى زير گرفته شده باشد( )واژه‏ها، 386) / تختِ مَلكى / شيبه كiba = تختِ مَلكى يا گيوه كه از به هم فشردن و دوختنِ نوارهاى پارچه‏هاى كهنه درست مى‏كنند و بسيار بادوام است )زرقان، 77) / شيوه = تختِ گيوه )نى‏ريز، 7) / تختِ مَلكى )سروستان، 590)
338) روىِ پُيْنُش كوتوكاى شيوه‏كَشى‏س = در قسمت‏هاى پايينى آن هم مغازه‏هاى كوچك و تاريكِ شيوه‏كشان است
339) ديوال = ديوار
340) اَ پيشِ چيشامو = در پيشِ چشمان‏مان
341) رِشْخند = ريشخند، مسخره
342) گُفْتَنِ‏ى goftani = به گفته‏ى
343) دَدَه = خواهر / )داراب، 169) / )سروستان، 586) / )زرقان، 63) / )سيرجان، 92) / خواهر، باجى )آموزگار، 267) / خواهر، كنيزِ سياه‏پوست )شيراز، 79) / در تُركى كنيزان را گويند كه فرزندان را كَلان مى‏كند )قاطع، 477) / جدِ پدرى يا مادرى، خالِ پير، دايى پير، كنيزكى كه كودكان را بزرگ كند، كنيزِ سياه )معين، 1499) / تُركى است. به‏معنى پدر. در زبانِ فارسى به‏زن پرستار و دايه، خاصه زنان سياهپوست اطلاق مى‏شود كه از بقاياى غلامان و كنيزانِ سياهپوستِ سابق در منزلِ اَعيان و اشراف خانه‏زاد شده‏اند و آن‏ها را دَدَه سياه نيز نامند )فرهنگ، 355) / دايه، لَلَه )سخن، 995) / )دهخدا، 9224) / )جهرم، 300)
344) آباجى ہbہji= كلمه‏ى تركى، كوتاه شده‏ى آغاباجى. معمولاً خواهران و برادران كوچك‏تر، احتراماً به‏خواهرِ ارشدِ خود خطاب مى‏كنند. همين كلمه ديگر بار تخفيف پيداكرده و به‏آبجى تبديل شده است )كتاب كوچه، جلد 1، ص 183)
345) اِكبير = زشت و كثيف، نفرت‏انگيز و مُهوِع: )كتاب كوچه، ج 656 2)/ پليد و بيريخت )فرهنگ، 64)
ايرج فرمايد:
چون سگى در خان و مانى پير شد
پشم و پيله رفته و اكبير شد
گرچه زو خدمت نيايد خانه را
مى‏دهندش باز نان و لانه را
346) وَزَك = بزك، آرايش )جهرم، 338) / بَزَك، آرايشِ زنان شاملِ سفيداب و سرخاب ماليدن، زيرِابرو برداشتن، بندانداختن، وسمه كشيدن، سُرمه‏كشيدن و خال‏گذاشتن )كوچه، ج 5، ص 1231) / صورتش غرق بَزك بود )سايه‏روشن، 56)
347) وَزَك بِرِى چِشَه؟ = بَزَك )آرايش( براىِ چه چيزيش است؟
348) گونى كاه‏پينى گُلَك بِرِى چِشَه؟ = گونى‏ئى كه در آن پِهِنِ گاو مى‏ريزند، چسباندنِ گُل به آن، به‏چه دردش مى‏خورد؟
349) پيره‏پَرتالو = پيره‏زن‏هاى سالخورده‏ى درمانده / پيره‏زن، عجوزه )حكمت، 272)
350) كِنِفت = بى قدر، بى آبرو، خوار )واژه‏ها، 484)
351) خودِ نار پوساتو = با پوست‏هاىِ انارتان
352) مَفَرغون )ماه‏فَرُخان(، شيخون، سون، سه‏خَچَك، بَهْريزه و دَربَندون نامِ مناطق و زمين‏هاى بسيار مرغوبِ كشاورزى در بلوك خيرِ استهبان است
353) كِرَّه‏مون kerramon = كِرَّه مان. كِرَّه = مكانى است كه از آن‏جا آغازَ آبگيرى از چشمه و يا جدولِ اصلى صورت مى‏گيرد، محلِ تقسيمِ آب
354) مى‏خورَتِ = مى‏خورد به
355) چشمه‏ى سَرخون = چشمه‏ى سَرخون )سَد خون( يكى از چشمه‏هاى پُرآبِ منطقه‏ى خير
356) آغا از بَس كه قُپُس رفت اَ لا داد = آقا از بَس كه گزافه‏گويى كرد و لاف آمد، همه چيز را بر باد داد
357) بُوا bowہ = بابا، پدر
358) اَ يادُم هَس = به يادَم هست
359) انگوراى گوزقاطرى = انگورهاى دانه درشت و تو پُر
360) قوام = قوام‏المُلكِ شيرازى والىِ فارس
361) من آغام چارتا خونه‏ى پَنْدَرى داشت = من كسى هستم كه پدرم چهارتا خانه‏ى پنج‏درى داشت
362) تَكَل = جُلِ الاغ، پالان زيبا و قيمتى الاغ‏سوارى )واژه‏ها، 155) / قاليچه‏اى به ابعاد 09001 cmكه روى الاغ انداخته سوار مى‏شدند )شيراز، 50) / پالانِ الاغ )جهرم، 287) / تكلتو = نمد زين اسب )عميد، 334) و )فرهنگ، 207) / تكل و تكتو = پالان الاغ سوارى و قاطر كه از پارچه يا قاليچه درست كنند. به منزله‏ى زين اسب است )آموزگار، 176) / رو تَكَلى = پارچه‏اى بود كه روى تكل مى‏انداختند و يا آن را از جنس قالى مى‏بافتند )واژه‏ها، 309)
363) لولين = لولهنگ، ابريق )آفتابه‏ى سفالين( )حكمت، 211)
364) آموم = عمويم
365) لَك و لولينِ آموم اُو مى‏گرفت = آفتابه‏ى سُفالىِ عمويم خيلى آب مى‏گرفت. لولهنگِ كسى آب گرفتن كنايه از قدرتمندى و زورمدارى است
366) غِرغُو qerqow = شور و غوغا، شلوغىِ جمعيت، ازدحام / به‏معنىِ غرقاب و اصطلاحاً يعنى شلوغ و پُر رفت و آمد، ازدحام )حكمت، 245) / صداى بلنددادن، شلوغ كردن )سروستان، 591)
367) خالوم = دايى‏ام
368) سُنده = فضله و غايط گند آدمى )قاطع، 669) / )معين، 1930) / )جهرم، 309) / قسمتى از غايط و براز است كه متصل خارج شود. سنده سفت است )واژه‏ها، 353)
369) شَه بِگين او زمينا رُخُ مو نَكَش = به‏او بگوييد آن زمين‏ها را به‏رخِ ما نكشد
370) كه‏خدا باخا مى‏كُنَن تَه تو بَرِ تَش = كه‏اگر خدا بخواهد همه شمارا برشته‏مى‏كنند و به‏آتش‏تان مى‏كَشند
371) تو اَم بايد لُو بخورى بيرىِ تو بَش = تو هم بايد از ناچارى يواشكى بروى به كوهِ تو بَش
372) سه زارى بوسونى و گُه‏گو بزنى = سه ريال مُزد بگيرى و سرگينِ گاو به‏درختان بمالى
373) نگاه كنيد به: 52
374) تا پَسين چيشَكِ نونِ جو بِزَنى = از صبح تا سرشب از زورِ گرسنگى، زيرِ چشمى به نانِ جو نگاه كنى
375) فعله =كارگر)سره، 160)
376) پاك‏شان، همگى‏شان
377) پَخْشَه = پشه، مگس
378) اَروا مُرداش، شَه ميگَن بازرگان = ارواحِ مُردگانش، به‏او مى‏گويند بازرگان
379) نگاه كنيد به: 36
380) شب‏كه‏شدبادستِ‏خالى‏مى‏رودبه‏خانه
381) زَنكو zanaku = زن + ك تصغير + واوِ معرفه
382) مى‏دَتُشِ = به او مى‏دهد
383) غُرُنَه = داد و فرياد، قال و مَقال، فحش و فضيحت
384) ديگر: جان دهنداز پىِ يك‏لقمه‏ى نان / بعدِ يك‏هفته ايَم عايدُشَه / مالِ يَى شى گُلِ اُوشَن شَه مى‏شَه؟
385) نگاه كنيد به: 53
386) با چُس و فيس = با اَدا و اَطوار
387) توبره tobra = كيسه‏واره‏اى‏كه‏پيشه‏وران‏ابزارِكارِخودرادرآن‏نَهند)كوچه، ج 597 10)/ كيسه بزرگ، كيسه‏اى كه‏مسافران‏وشكارچيان‏لوازمِ‏كاروتوشه‏خودرادرآن‏گذارند)معين،1160)/كوله‏پشتى)همسان‏با گويشِ زردشتيان يزدوكرمان()كيانى،199)
388) توبره‏اى كولَه‏شَ koulaكa = توبره‏اى بر پشت دارد
389) ليسlis=بُن‏سرخ،گياهى‏خوردنى‏شبيه تَره‏كه‏به‏طورِخودرودركوه‏هامى‏رويد/گياهى‏است‏علفى‏ازتيره پياز كه‏ازاسفندماه‏درارتفاعات‏مى‏رويدوبرگ‏هاى‏پخته‏آن‏بمصرفِ‏خوراكِ‏انسان‏مى‏رسد)حكمت،274و330و 369)
390) سيردَر sirdar= گونه‏اى سبزى وحشى و كوهى اما خوراكى
391) رُواس = ريواس
392) چَن = چند
393) بِلهَر = گونه‏اى گياهِ كوهى
394) كَراچين = كراچى
395) كاه‏كُما = گونه‏اى گياهِ كوهى مخصوصِ خوراكِ گوسفندان، جلال‏آل‏احمد در كتابِ اورازان به‏خوبى اين گياه را توصيف كرده است
396) مِجْرى mejri = چمدانى كوچك با روكشى از حَلَب / جعبه‏ى كوچكى است كه اثاثيه‏ى قيمتى در آن نهند. جعبه‏اى كه زنان وسايلِ آرايشِ خود را در آن گذارند )واژه‏ها، 564) / صندوق كوچك، جعبه، جاى خُرده‏ريز )آموزگار، 544) / صندوقچه )سال‏هاى ابرى، 1639) و )سخن، 2092) / جعبه‏ى كوچكِ ساخته شده از چوب )فرهنگِ كردى،5. 38) / ]گلپايگانى، اراكى، بروجردى[ صندوقچه‏ى آهنينِ محكم كه درِ آن بسته شود و قفلِ محكمى دارد )معين، 3877) / مى‏جى‏رى migiri = جعبه‏ى تخته‏اى سردار شبيه چمدانِ كوچك )داراب، 177) / صندوقچه‏اى كه در آن وسايلِ ظريف يا گران قيمت مى‏گذارند )زرقان، 1 (105))ك7ى‏قرواپ ن
397) دوكونو dukunu = دكان + واوِ معرفه
398) چى cضey = چاى
400) فِرفِرو = گونه‏اى اسباب‏بازى كودكانه كه زنانِ غُربتى و كولى‏هاى دوره‏گرد مى‏فروختند. ما بچه‏هاى آن زمان با هزار التماس و گريه و زارى و خود را در گِل پِلِكاندن، ده شاهى از مادرمان مى‏گرفتيم و مى‏خريديم و در سينى يا مجمعه مى‏چرخانيديم و خوشحال بوديم كه آن چنان مهارتى در پِردادن )چرخاندن( پيدا كرده‏ايم كه فرفرو به‏خواب مى‏رود. يادش بخير آن روزها. آن اسباب‏بازى‏ها كجا و اين آتارى و سِ‏گا و بازى‏هاى كامپيوترى كجا؟!
401) سُرسُرو = گونه‏اى اسباب بازى
402) كتيرامو = كتيره‏هاى‏مان
403) پاكُش = تمامش
404) عاروسَك = عروسك
405) بِى‏نِى‏زا binizہ = )بينيزه‏ها( صمغِ درختِ بَنه
406) تِى‏تِى‏ش مامانى = قشنگ و لوكس و زيبا / چيزهاى آراسته، بَزك كرده، تَر و تميز )فرهنگ، 227) او پشتِ شيشه مغازه‏ها مى‏ايستاد و محوِ تماشاى تيتيش مامانى‏هاى پشتِ شيشه مى‏شد )قلعه‏ى مالويل، 43)
407) بِشَه = بشود
408) تُرُوزون torowzدn= ترازو
409) كه نَخواد دِگَه با تُرُوزون بِكَشَه = كه نَخواهد ديگر با ترازو بكشد
410) او بُوآسگ دِلُ‏شَم اَ همى خوشَه = آن پدرسگ دلش هم به‏همين خوش است
411) ميره باش‏باش كه قشنگه چيامون = به‏خودش مى‏بالد و مى‏نازد كه: چيزهاى‏مان قشنگ است
412) دَسْ‏كارِ شهرِ فرنگه چيامون = چيزهاى‏مان ساخته‏ى شهرِ فرنگ است
413) كُدُم = كدام
414) تَختو = تَخت + واوِ معرفه
415) اِمالَه = ميل دادن، برگردانين، در فارسى به‏معنىِ داخل كردن داروى مايع بوسيله‏ى آلتِ مخصوص در امعاء غلاظ گفته مى‏شود )عميد، 154). آب‏اماله = مخلوط كردن آب و كف صابون، يا جوشانده‏ى گلِ ختمى، كه براى پاك كردن امعاء به‏وسيله‏ى اماله به‏بيمار تنقيه مى‏شود )كوچه، ج 801 2)
416) جُشُنده‏ى اِمالَه = جوشانده براى اماله كردن
417) سَرِ هم كرده كه دل‏دردى بيات = آن جوشانده را سر هم كرده كه نفر دل‏دردى بيايد
418) اَك و اَرْدالى = )اَك + اَرْدال، مثلِ پول و مول، كَژ و مَژ(. اردال نامِ طايفه‏اى از عشايرِ ايلِ خمسه است كه بيشترين نفراتِ آن در گُرده‏ى استهبان زندگى مى‏كنند
419) از لَرْدى = از بيرون، خارج از خانه و شهر / لَردى = بيرون )داراب، 176)
420) شَه بِگَه = به او بگويد
421) بى‏نيزه = صمغِ درختِ بَنَه )پسته‏ى وحشى( كه قدرتِ چسبندگىِ زيادى دارد )حكمت، 212 و 243 و 276 و 339 و 364)
422) تُخمِ دِبْشو = گياهى دارويى. )دِبْش + واوِ معرفه( مزه‏ى دبش = مزه‏ى گَس / مزه‏اى شبيه سيبِ نارس )جهرم، 300) / مانند مزه‏ى چاى بدونِ قند يا مزه‏ى خرمالو، هر چيز كه دهان را بهم مى‏كشد )زرقان، 62) / گَس )سروستان، 586) / )نيّر، 41)
423) پى‏ليزگ pylizg= جوش، دُمَل / پيله = غده‏ى چركين، عفونتى كه در لثه يا زيرِ دندان يا كِنارِ ناخن‏هاى پشت‏دست و پا يا بر پلكِ چشم به هم رسد و سخت و متورم باشد و تا چركِ آن بپزد و برسد و سر واكند و خارج شود رنج و آزارِ بسيار رساند: پيله‏ى دندان، پيله‏ى انگشت )= عقربك(، پيله‏ى چشم )= سُنده سلام، گُل مُژه ]گوئيزك[(. )كتاب كوچه، ج 1073 8)
424) سى و پَنْ شَى = سى و پنج شاهى (1/75 ريال(
425) اوشَن owكan = آويشن )سروستان، 578)
426) شُوخُوس كowxows= كسى كه شب خواب ندارد، نگهبانِ شب، شب‏پا / )شو = شب‏خوس = خُسب خُسبيدن( نگهبانى كه شب‏ها براىِ حراستِ مغازه‏ها پشتِ دكان مى‏خوابد )جهرم، 312)
427) گَزمه = پاسبان، خبرچين )دشتستان، 108)
428) شُوگَردَه كowgarda= شب‏گَرد است
429) كَپيتان = تحريف شده‏ى كاپيتان. نامِ آدمِ ساده لوحى بوده كه با لياسِ مُندرِس، گدايى مى‏كرده و اظهار مى‏داشت كه قبلاً شغلش كاپيتانِ كشتى بوده و اكثرِ مردم نيز او را مى‏شناختند )حكمت، 319)
430) گِنْدْزَن = دوزنده، گيوه‏دوز، خياط / گِند = بخيه و كوك در خياطى و كارهاى دوختى )شيراز، 135)
431) قايم = محكم
432) كَشُمَن = كشيدن، وزن‏كردن
433) پيشِ ريسَم كه بيرى شُو، ديدنُ‏ش = پيش رئيس هم كه شب بروى به‏ديدن‏اش
434) هى غَريُو بُكُنى = هرچه داد و بى‏داد كنى
435) هى غَريبَ‏م بُكُنى، چى پا نداره = هر آن‏چه هم كه ننه‏من غريبم در بياورى، چيزى پا ندارد و به‏نتيجه‏اى نمى‏رسى
436) اِنعاماى = انعام‏هاى. در اين جا مقصود رشوه است
437) اِنعاماىِ كِرِ مُشْتى، تو كارَه = چرا كه دور از چشمِ تو رشوه‏هاى كنارِ دستى در كار است
438) اوسوغون نيس osooqoon= استخوان نيست
439) بيسى كن bisi = روانه‏كن، بفرست / بيسى‏كردن = فرستادن و ارسال و اعزام داشتن )واژه‏ها، 85) / فرستادن )ممسنى، 110) / گسيل كردن، روانه كردن )آباده، 147)
440) اُسْپُلَى ospoliy= طحال‏هاى. اِسپُرز = طحال، در تداول به‏آن سپرز، اِسبُل، اِسپُل، اُسپُل و اُشپُل نيز گويند )كتاب كوچه، جلد 2، ص 436) / اُسپُل = )تحريف كلمه‏ى سپرز( طحال )جهرم، 274) / )فرهنگ شيراز، 18) / )دهخدا، 11839)، )سيرجان در آئينه‏زمان، ص 398)
441) جود = جهود
442) پى‏پِلاسَى pei pelہsay= پيه و چربى‏هاى گوسفند
443) ديزى dفzف = ]ديز = دز = دژ[ ظرفِ سُفالين يا سنگى كه در آن معمولاً آبگوشت پزند )معين، 1593) / )سخن، 1093) / ظرفِ مسى يا سنگى يا گِلى كه در آن غذا پخت كنند )آموزگار، 290) / قابلمه‏ى مخصوص )ممسنى، 113) / گوشك )ديزى( ظرفى است به شكلِ استوانه كه نوعِ گِراشىِ آن بسيار معروف بود )اِوَز، 31) / ديخلو dixalu)اَهِل، 39) / )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = ديزَه( )كيانى، 202)
444) ديزيو صُوبى تَشُ‏ش بُكُنى تا شوم = اگر از صبح تا شام بر زيرِ آن ديزى آتش بكنى
445) لَتَه‏كُهْنُوlatta kohnow = تكه پارچه‏ى كهنه + واوِ معرفه. كنايه‏از آن گوشتِ ميشِ سالخورده است
446) مَرَق maraq = آش، شوربا، آب‏خورشت، جوهر هر چيز، شيرينه )معين، ص 4035) / چربى، مزه، طعمِ خوراكى )واژه‏ها، 569) / مِرِق = شيره، عصاره و آبِ چيزى را كشيدن، توانايى )سروستان، 600)
447) طوم tum = مزه )ممسنى، 116) / )تحريف شده‏ى طعم( مزه، طعم )جهرم، 313)
448) نگاه كنيد به: 62
449) مَرُو marow= معبرِ آب، حوضچه‏ى مخصوصِ تقسيمِ آبِ جارى
450) گَر شدى تشنه، بِنِه پوز اَ مَرُو = اگر تشنه شدى، دهانت را بگذار در جدولِ آب )كنايه از تشنگىِ زياد در اثرِ خوردنِ آن كباب است(
451) كه تَه پِرِتو مى‏شونه = سرگيجه و بيرون‏روندگى مى‏گيرى
452) سُپُل = نانِ گِرد و كُلفتى كه‏از آردِ ذرت در نانوايى‏هاى نانِ سَنگَكى مى‏پختند / نانِ ضخيمى به‏ضخامتِ 2 تا 4 و قطرِ 10 تا 15 سانتى متر كه از آردِ ذرت در نانوايى‏ها تهيه مى‏گرديد )حكمت، 208) / نانِ كُلُفت )داراب، 171)
453) ديگر: بَس كه خوردم سُپُلِ داغِ فَطير / شكمم گاه زند بَم، گَه زير
454) گُشنَه goكna = )پهلوى gursk) گرسنه )جهرم، 325) / گُسنَه = گرسنه )ممسنى، 118) / )سروستان، 597) / گُسنه )سعدى( / )اِوَز، 109) / )لار، 115) / )زرقان، 97) / گرسنه )نى‏ريز، 9)
455) مِردَكِ گُشْنَه كه نونوا شَه ميگَن = آن مردكه‏ى گرسنه كه به‏او نانوا مى‏گويند
456) اُسا = استاد
457) ريق‏ماسى = لاغر و مُردنى، كسى كه در حالِ احتضار است، كسى كه مى‏خواهد ريقِ رحمت را سر بكشد / ناتوان، رنجور، لاغر )داراب، 170) / ريغو، لاغر و ضعيف )سخن، 1180) / ريقماسو = كوچك و بى ارزش، شخصِ ظريف و لاغراندام )سيرجان، 108) / ريغماسى = آدمِ ضعيف و زردنبو و مردنى و ريزه‏نقش و مريض و كم‏مقاومت يا كسى كه از نظرِ معنوى و از لحاظِ باطن ضعيف و ناقابل باشد )فرهنگ، 432)
458) گِردَه‏شون = گِرده = )پهلوى gird) نانِ گِردِ تنورى )مشتق از واژه‏ى گِرد )دايره( فارسى( )دشتستانى، 58) / قرص )نان( )نيّر، 63) / نوعى نانِ دايره‏اى‏شكل و كمى هم كلفت )شيراز، 133) / نانِ غيرِ تُنُك )طع، 982) /نوعى‏ازنان‏باشد)جهانگيرى(/ نانِ‏كوچكى به‏قطرِ 15تا20 سانتى‏متر )حكمت،339)/ )دهخدا، 16809)
459) غُبر = )عربى( دَمه و بخارِآبِ زيادِ هوا در فصلِ تابستان كه ناراخت كننده است. بخارِ آبِ گرم )جهرم، 314) / بخار )حكمت، 272 و 284)
460) شُومُنده = شب مانده
461) فَطير = نانى كه خميرِ آن درست وَر نيامده باشد )معين، 2555) / سرشته، خميرشده )سره، 159)
462) تَپ‏تَپو = نانِ كُلفتى‏كه به‏جاىِ استفاده‏از تيرِچوبىِ‏خميرپهن‏كُنى، بادست، تاپ‏تاپ برروىِ خميرمى‏زنند
463) تَسْمَه = بندِ چرمى كه بدان چيزى را بندند، دوالِ چرمى)فرهنگ معين، ص 1082)
464) اِنْگا پِلاس = مانندِ تكه پارچه / پلاس = فرش كم بها، گليمِ ارزان قيمت، زيلو )كوچه، ج 637 7) / اثاثيه‏ى منزل )در صورتى كه بخواهند آن را محقر و مختصر جلوه دهند( )فرهنگ، 169) / پشمينه درويشان، پشمينه گُستردنى، جاجيم )برهان قاطع، 265) / لباس و فرشِ كهنه و مُندرِس )جهرم، 282)
465) سيوك siyowk= سِنِ گندم، آفتِ گندم / سياهك، آفتِ گندم )سروستان، 589)
466) گُرگاس = گُرگاز، علف‏هاى هرز ازقبيلِ دُمِ‏اَسبو و زنجيركو و گيلار كه‏در مزارعِ گندم مى‏رويد. شلمك، تخمِ يولاف كه دوسر باشد )فرهنگ معين، صص 2947 و 3264). گياهى است علفى شبيه گندم با دانه‏هاى سياه و تلخ، اگر با دست لِه شود به‏صورتِ گَردِ سياهرنگى در مى‏آيد، در مزارغ گندم مى‏رويد و سبب تلخى نان مى‏شود )فرهنگ زرقان، ص 97). دانه‏اى است كه در غلات ديده مى‏شود و سياه رنگ است و اگر در غله‏اى باشد و آن را آرد كنند نانش تلخ مى‏شود )واژه‏ها، 505)
467) شُوا = شب‏ها
468) نگاه كنيد به: 29
469) گَت و گُشناشو = گرسنه‏هاى‏شان، )گَت و گُشنا مانندِ پول و مول، كَژ و مَژ(
470) لُك lok = گِرد و قُلُمبه و درهم‏تنيده‏شده / هر چيزِ گُنده و ناتراشيده )طع، ( )جهرم، 329) / تكه‏ى بزرگ، برآمدگى )داراب، 176) / درشت،برجسته )سروستان، 599) / همه )اَهِل، 145) / برآمده )نيّر، 66) / آماس، ورم، برآمدگى روى بدن )شيراز، 141) / درشت، برجسته )زرقان، 102) / )دهخدا، 17433) / لُك )افغانى( = گنده و برجسته )جويُم، 416)
471) اَ a = به
472) گُتو = بزرگ، گُت + واوِ معرفه
473) لُك‏لُكاشِ اَ بوآى گُتو ميدن = پول‏هاى كلان را به‏رده‏هاى بالاتر مى‏دهند
474) بِرى = براى
475) يَى‏جا yay jہ = يك‏جا
476) عَرَبَن = عرب هستند
477) چه ميگى كاكا = چه مى‏گويى برادر
478) اَلُو alow= اَلو alow = در اوستا = alov / آتشِ شعله ور )جهرم، 274) / )خفر، 516) / شعله‏ى آتش )آباده، 104) / شعله‏ى آتش، زبانه‏ى آتش )عميد، 153). اَلاو = آتشِ شعله‏ناك )برهان قاطع، 110) / )فرهنگ، 65) / )كتاب كوچه، ج 782 2) / نوك مژه‏هايش به هُرمِ الاو واجزيده بود )كليدر، 597) / صورتش سرخ شد. مى‏گفتى الو گرفت )هجرت سليمان، محمود دولت‏آبادى، ص 30)
479) بِگيرَتِ = بگيرد به
480) سنديكا = )سينديكيَت( syndicate = اتحاديه‏ى صنفى
481) دَنْگ و فَنْگ = ادا و اطوار، برو و بيا، زَرق و برق
482) شمس به‏خوبى مى‏دانست كه رژيمِ سراسر وابسته به‏آمريكاى شاه به‏چيزى جز ظواهرِ امر و چپاوُلِ اموالِ مردم به‏نفعِ آمريكا نمى‏پردازد
483) كَج و كُولَه kaj o kowla = پُر از پيچ و خَم
484) كُتِ فِتْنو = )كُت + فتنه + واوِ معرفه( سوراخِ فتنه، مركزِ دسيسه، مُراد جايى است كه در آن پُر از حيله و نيرنگ و حقه‏بازى است و جز در جهتِ سركوبِ مردم به كارِ ديگرى اشتغال ندارد / كُت = )پهلوى katak= خانه( لانه‏ى حيوانات، خانه‏ى محقر )جهرم، 317) / سوراخ )داراب، 174) / اتاقكِ چوبى و گِلى )سروستان، 593) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 205)
485) تَنگِ‏زاغ = تَنگِ‏زاغ تنگه‏اى بينِ حاجى‏آباد و بندرعباس است كه در قديم دزدگاهِ معروفى بوده و هم اكنون داراىِ تونلى است. شاعر، در اين‏جا، سنديكا را به دزدگاه تشبيه كرده‏است
486) گَز = واحدِ اندازه‏گيرى طول در ايران قبل از تسلطِ متر، معادلِ 104 سانتى‏متر
487) جيم = گونه‏اى پارچه‏ى ارزان‏قيمت
488) سه‏زار = سه‏هزار، معادلِ سه ريال
489) اِى جيمو، بَزّازا از تَه ندارَن = اين پارچه‏ى جيم، بَزّازها اصلاً ندارند
490) اُتُل = تحريف شده‏ى اتومبيل است كه به‏تخفيف اُتُل مى‏گويند )كتاب كوچه، جلد 2، ص 121)
491) از هَمون‏جام با اُتُلْ كَم ميارَن = از همان‏جا هم با اتومبيل كم‏تر مى‏آورند
492) مَلْكى malki = )منسوب به مَلِك( گيوه )جهرم، 334) / يك‏نوع گيوه‏اى است‏كه تخت آن‏از لته كهنه ساخته و رويه‏ى آن بافتنى است )آموزگار، 609) / پاى افرازى است مانند گيوه كه كفِ آن را شيوه و روىِ آن را رووه يا رووار گويند و در كازرون و اصطهبانات و آباده ساخته و دوخته مى‏شود )فرق بينِ گيوه و مَلِكى اين است كه معمولاً مَلِكى پاشنه‏ى چرمى دارد در حالى كه پاشنه‏ى گيوه از جنس رووه و نخى و يا به عبارت بهتر گيوه، پاشنه‏ى عليحده ندارد( )واژه‏ها، 578) / نوعى كفش شبيه گيوه اما پاشنه‏ى آن چرمى است )نيّر، 68) / نوعى گيوه )ممسنى، 118) / گيوه )فسا، 124) / )داراب، 177) / )زرقان، 106) / كفشِ كتاىِ دستباف )اَهِل، 145) / مَليكى )درتوجان، 120) / مَلكى = مَلكين = )همسان‏با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208) / )دشتستان، 112) / )حكمت، 211) / )واگوشك‏ها، 230)
493) نگاه كنيد به: 36
494) تَه ميگَه پات پَتى كُ بِذارِ روش = به‏تو مى‏گويد پايت را برهنه كن و بگذار به‏رويش
495) كَمَر = به چرمِ دوخته شده در پيرامونِ شيوه‏ى )تخت( گيوه گفته مى‏شود
496) قَفَلِ گُو gow = كمرگاهِ گاو، بالاىِ باسنِ گاو
497) نگاه كنيد به: 69
498) كَل ابوطالب = كربلايى ابوطالبِ قدرتى يكى از بهترين استادانِ شيوه‏كَشى بود
499) گُزَگ gozak = قوزَكِ پا )داراب، 175) / )اِوَز، 113) / )اَهِل، 130) / )حكمت، 210)
500) نگاه كنيد به: 4
501) اَغْم = كمرگاه، گودىِ دو طرفِ شيوه
502) سَنْبُرُش = سنگ‏بُرش
503) پاپوش = گيوه، مَلكى )مَلكين(
504) بَرَم = برايم، براى من
505) نگاه كنيد به: 1
506) ماس‏ماليش كَرده = سر هم بندى كرده است
507) موهَ muصa = به‏ما
508) نگاه كنيد به: 61
509) او نونُم، او قاتِخُم، او پاپوشُم = آن از نانم، آن از خوراكم، آن هم از گيوه‏ام
510) چه بِگَم واللَّه، كه بَسَه چيش و گوشُم = چه بگويم واللَّه، كه بسته‏است چشم و گوشم
511) اِشْكَف‏زيو = اِشْكَك‏بيز، غربالى است كه با آن انجيرِ خوب و بد را از هم جدا مى‏كنند
512) تَه‏توآش = تَه توهايش / باقى مانده‏ى هر چيز )فرهنگ، 226)
513) تَه‏توآش هر كَه ماخات، چَكى بِبَرَه = فروختنِ جنس بدونِ توزين و يا كيل كردن )جهرم، 295) / )نيّر، 34) / باقى‏مانده‏هايش هر كس كه مى‏خواهد، مى‏تواند با قيمتِ كمى ببرد. چكى فروختن يعنى جنسى را بدون تعيين وزن و مقدار، به‏قيمتِ معينى فروختن؛ يكى از شعراى اصفهان گفته است: )واژه‏ها، 216)
514) بَد كُو نيس kow = بد قلق نيست
515) بُزَتُ = بز هست و
516) چِكِنَه = چسبنده، لوچ، چسبناك مثل شيره و عسل / چسبناك، نوچ )شيراز، 63) / )زرقان، 55) / )سروستان، 584) / چسبنده، سِمِج )نيّر، 34) / )فسا، 121) / )جهرم، 295) / )خفر، 526) / )دشتستان، 92)
517) نوعى چسب‏است به‏صورتِ پودر درآورند و در آب ريزند و كاغذ و مقوا را چسبانند )فرهنگ، 484)
518) بُشْكا = بشكه‏ها. از كلمه روسىِ بُچكا، ظرفِ بالنسبه بزرگى به شكلِ استوانه كه دو قاعده آن مساوى و قسمتِ وسطِآن برآمده‏تراست )كوچه، ج 1347 5)/ ظرفِ‏چوبىِ‏بزرگِ‏شكم‏دار به‏شكلِ‏استوانه)جويم، 412)
519) خودِ بُشْكا ميارَن ميدَنِ كِلاس = با خودِ بشكه‏ها مى‏آورند و مى‏دهند به‏بچه‏هاى كلاس
520) قلى‏شب‏مى‏خردوروزمى‏كندبه‏ماست
521) دوزار = دوهزار،دوريال
522) اسهال‏ميگيرى
523) از پَچَلى = از كثيفى و پَلَشتى. چَلُم، تحريف شده‏ى چپل است و به‏معنى ناپاك )واژه‏ها، 99) / پچل = چرك، آلوده، پليد )آموزگار، 127) / كثيف، بد )پهلوى bazag، اوستايى bazda) )دشتستانى، 46) / كثيف، ناپاك )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 196) / )آباده، 164) / )حكمت، 367) / - خوش اومدى. اول برو دماغتو پاك كن، دست و روتو بشور. من بچه‏ى پَچَل و دماغو نمى‏خوام )شما كه غريبه نيستيد، هوشنگ مرادى كرمانى، ص 75)
524) ماسو = ماست + واوِ شناسايى )معرفه(
525) تيماج = چرم‏هاى نرم و نازك است كه از پوستِ بز ساخته مى‏شود )واژه‏ها، 174) / پوستِ بُز كه چرمِ كم بهايى است )كتاب كوچه، ج 729 10) / پوستِ بُزِ دباغى شده )معين، 1181)
526) رنگِ تيماجِ بُزيَه = رنگِ پوستِ دباغى شده‏ى بُز است
527) پَخْشَه = پشه / مگس )دشتستانى، 69)
528) بِز bez = زنبور، به زبانِ فرانسه هم بز گفته مى‏شود. / )فسا، 119) / )زرقان، 35) / )داراب، 164) / )سروستان، 579) / )اَهِل، 140) / بِنج )خفر، 51) / باز )اِوَز، 113) / بيز )درتوجان، 239) / )حكمت، 212)
529) رِنْج = مارمولك
530) خَزوك xazouk = سوسك. / )اوستا pazdu پهلوى pazduhپارسى خبزدو و خبزدوك( سوسكِ سياه )جهرم، 297) / سوسكِ حمام و منزل )نيّر، 39) / غَزوك = خزوك = سوسك، عموماً به حشراتِ سخت‏بال گفته مى‏شود )زرقان، 80) / )فسا، 122) / )سروستان، 585) / سوسكِ سياه )داراب، 173) / )درتوجان، 223) )شيراز، 75) / )دهخدا، 8357) / خبزدوك بر وزنِ پرستوك به معنى خبزدوست كه جعل و سرگين گردانك باشد )قاطع، 418) / )معين، 1398) / سوسكِ سياه )خفر، 527) / )اَهِل، 142)
531) تَغار = تاغار، ظرفِ سفالىِ بزرگ‏تر از حصين و با دهانى گشادتر از قاعده‏ى آن / سفالينه‏ى زُمُختِ لعابدارى كم و بيش مخروطى شكل با دهنه‏ى گشاد كه در آن ماست ريزند يا خمير كنند. نوعِ ويژه‏اى از آن كه لعابى سوهان‏وار دارد به كارِ سائيدنِ كشك مى‏آيد )كتاب كوچه، ج 398 9) / حصين و قدح‏هاى بزرگِ سُفالى لعاب دار و يا بدونِ لعاب )واژه‏ها، 153) / ظرفِ سفالى يا گِلى شبيه كاسه‏ى بزرگ با دهانه‏اى گشاد كه براى نگه‏دارىِ گندم، ماست، دوغ، خمير، يا مانندِ آن‏ها به‏كار مى‏رود )سخن، 630) / )تركى( 1- ظرفِ سُفالى دراز كه در آن ماست ريزند. 2- ظرفى گِلين كه در آن گندم و جو خمير كنند، لاوك. 3- واحدى برابرِ با 10 كيلو )طبقِ فرمانِ غازان خان پادشاه مغول( )معين، ج 1، ص 1105) / تشتِ گِلين كه در آن آب كنند و غذا خورند يا گندم و جو پُر كنند. )فرهنگ، 204)
532) حَصين = ظرف سفالى استوانه‏اى شكل كم ارتفاع با لعاب آبى‏رنگ كه در آن ماست بريزند و يا با آرد خمير درست كنند / تغارى كه از گِل ساخته باشند )شيراز، 71) / تغار، ظرفِ سفالى بزرگ براى ماست )سروستان، 585) / ظرفى سفالى لعابدار به‏شكلِ استوانه كه در آن خمير و لور درست مى‏كنند )حكمت، 188 و 334) / تَغارِ سُفالى )واگوشك‏ها، 221)
533) نگاه كنيد به: 46
534) گَچ و گيخا = گَچ و گيخا )مانندِ گَت و گُشنا، پول و مول، كَژ و مَژ(. گيخه = شيره‏ى نامرغوب + ها
535) گَر = اگر
536) رِخته = ريخته
537) گُند = به‏معنى خايه و تخم حيوانات و انسان )واژه‏ها، 514) / خايه، خصيه )طع، 1006) / )دشتستانى، 74) / بيضه‏ى انسان يا حيوانِ نَر )جهرم، 326) / تخم )شيراز، 135) / )زرقان، 98) / )دهخدا، 17031)
538) چَك و چيل = لب و دهان / لنج و دهان را گويند )استعمالِ اين كلمه توهين‏آميز است( )واژه‏ها، 229) / لب و لوچه )شيراز، 63) / مترادفِ چَك و چانه، چَك و پوز، دَك و دهن، لب و لوچه )دهخدا، 7207) / )داراب، 168) / )نيّر، 34) / )آتشكده، فسا، 121) / چيل = )مقلوبِ ليچ = ليج = لب( لب )جهرم، 297) / )دشتستان، 92) / لب، دهان )حكمت، 223 و 364)
539) خنْدُش = خنده‏اش
540) بَك و بهدارى‏شواَم سَرسَريه = بَك و بهدارى )مانند پَك و پول(. بهدارى‏اشان هم سرسرى است
541) جَرُشون = دعواى‏شان / جَر = )ع( دعوا/مخالفت. هياهوىِ بسيار براى‏هيچ )كتاب كوچه، ج 144 11) / )جهرم،291)/ )سروستان،583)/ )شيراز،58)/ )نيّر، 31)/ )سيرجان،63)/ )دشتستان،90)/ )حكمت، 361)
542) زَرگَريه = زرگرى است، كنايه از ساختگى و ظاهرى بودن است زيرا در پنهانى با هم تَبانى كرده‏اند
543) فيس و بادا اَ جلو مُشتريه = باد و بوروت‏ها و قيافه‏گرفتن‏ها فقط جلو مشترى‏ها است
544) شُو تَريك، چونَه بَرى پول مى‏زنن = زيرا در شبِ تاريك و جايى دور از چشمِ مردمان، براى كم و زيادِ رشوه چانه مى‏زنند
545) مُشتى ك...خُلْ مى‏بينن و گول مى‏زنن = سردمداران مردم را عده‏اى نادان و احمق تصور مى‏كنند و حُقه مى‏زنند
546) سُپور = شپور، رفتگرِ شهردارى
547) نَنَه‏مُردو = ننه + مُرده + واوِ شناسايى )معرفه(، اين تركيب بارِ ترحم در بر دارد
548) جُلُ‏ش = منظور لباسش هست / نگاه كنيد به: 2
549) شِرِنْده = لباسِ پاره پوره، پارچه‏ى مندرس و بى‏بها. پاره پاره )صفت لباس( )واژه‏ها، 372) / پاره پاره )داراب، 172) / )نيّر، 51)
550) اى شِرِنْدو كه ميدن مى‏كُنَه‏تِ بَر = اين لباسِ پاره‏پوره‏اى كه مى‏دهند و او به‏تن مى‏كند
551) لَتَه‏كوف نَماخا بِرى لَى دنده = لَتَه‏كوف نمى‏خواهد براى لاى دنده. يكى از پيشه‏هايى كه درگذشته و پيش از وارد شدنِ لاستيك، رونقِ بسيار داشت، شغلِ لته‏كوفى و شيوه‏كَشى بود. زيرا براى تهيه‏ى گيوه بايد از شيوه استفاده كرد و شيوه هم از پارچه‏هاى فرسوده كه با مُشته مى‏كوبيدند و دنده نام داشت، درست مى‏كردند. شاعر در اين‏جا با طنزِ گزنده‏اى مى‏گويد حتى اين پارچه يا لباسى كه به‏سپوران مى‏دادند آن قدر بى‏ارزش بود كه لته‏كوف هم از پذيرفتنِ آن خوددارى مى‏كرد.
552) بندى ديگر: به‏سپورانِ بَلَد كن تو نظر / به‏سَر و پا و لباسُش بِنِگر / پُزشان از پُزِ من هست بَتَر / با وجودى كه لباسِ بنده / نتوان كوفت براىِ دنده
553) نگاه كنيد به: 96
554) لِت = پاره، لَخت )طع، 1031) / قسمت، نيمه )جهرم، 328) / تكه )اَهِل، 144) / تكه‏اى، قسمتى، جزيى، پاره‏اى، گوشه‏اى )شيراز، 140) / )زرقان، 101) / )دهخدا، 17316) / )حكمت، 276)
555) مَلِكى‏ش شِرّ و وِر و لِت و پِتَه = گيوه‏اش پاره پوره و نصف و نيم است
556) تِرِشَه = تيريشه، پاره‏ها و نوارهاى باريك پارچه و لباس را گويند )واژه‏ها، 173) / )شيراز، 55) تيريش )نيّر، 29) / تِريشه = باريكه‏ى بلندى از چوب و پارچه و پوست يا امثالِ آن )كتاب كوچه، ج 303 9) / تيرشه، تكه پارچه‏ى بريده شده، دَمِ قيچى )فرهنگ مردم زرقان، ص 49) / تيريشه = نوار باريك پارچه )جهرم، 290) / )فرهنگ، 201) / تيريز )طع، 333) / تريش )دهخدا، 5861) / تِرِشَه = تريش = پاره، تكه‏ى )پارچه و مانندِ آن( )دشتستانى، 48) / / تى‏ريش، پارچه‏ى كهنه )سروستان، 583) / تِرشَه = دَمِ قيچى، تكه‏هاى كوچكِ پارچه )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = تِريشه( )كيانى، 195)
557) باب = اندازه درخور و شايسته )كتابِ كوچه، ج 54 4)
558) خَلَنْگاى = خَلَنْگ‏هاى / خَلَنْگ = جوجه‏ى ماده‏ى مرغ كه به‏هنگامِ تخم‏گذارى‏اش نزديك مى‏شود / جوجه‏ى ماده )فسا، 122) / جوجه مرغى كه پرهاى رنگين دارد )جهرم، 298) / جوجه مرغى كه از حالتِ جوجگى خارج شده ولى هنوز به‏اندازه‏ى مرغِ بالغ رشد نكرده، جوجه‏ى دو ماهه )زرقان، 60) / جوجه‏ى مرغ )سروستان، 586) / جوجه‏ى مرغ و خروس كه نزديك به‏بالغ شدن باشد )شيراز، 76)
559) تِرِشَه‏ش بابِ خَلَنْگاى پا پِتَه = تكه پارچه‏هايش به‏دردِ مرغ‏هاى تازه به‏خاگ آمده مى‏خورد
560) خَرِ پَنْجى = خَرِ شخصى به‏نامِ پنجعلى
561) مُدوم = مداوم، دائماً
562) چون خَرِ پَنْجى همه‏ش اَ زيرِ قِطَه = مانندِ خَرِ پنجعلى همه‏ش به‏زير بار است
563) لَق = / لَقوه = ضعيف، نزار، ناتوان )شيراز، 141) / ... يك ساعت لقوه و فالج و سكته افتاد وى را )ابوالفضلِ بيهقى( / )طع، 1038) / )دهخدا، 17416) / سست، لرزان )سروستان، 599) / )نيّر، 66) / اوراق )زرقان، 102) / بى‏حس، سست )حكمت، 369)
564) لِمارْگ lemہrg= ناتوان، ريزنقش، لاغر و مُردنى / لِمارك = لِج‏مار = آدمِ باريك اندام و لاغر )جهرم، 328) / لِمار = لاغر، باريك اندام )سروستان، 599) / )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = لِخارت( )كيانى، 207) / لاغر )حكمت، 213)
565) زِكاتى = در دهات و ايلات كه پاى بست زكات دادن هستند هرچه گوسفند بيمار و لاغر و مردنى است براى اين كار اختصاص مى‏دهند و آن را زكاتى نامند. به طورِ كنايه و از راه تشبيه به آدم بى ريخت و بدتركيب و لاغر و بيمار هم از راه تحقير زكاتى گويند )واژه‏ها، 323)
566) قَزاقاى لَقِ لِمارْگِ زِكاتى = قزاق‏هاى لاغر و مردنى و زردنبو و محتاج
567) به‏خدا گُى نبودن بُوآ اى‏ذاتى = به‏خدا گاهى بابا اين‏گونه نبودند
568) ليس = ليست، سندِ حقوق
569) جِنْدَك = مسكوكِ‏مسين‏كوچك‏كه‏نصفِ‏نيم‏پول‏قيمت‏داشت)قاجاريه()معين،1245)/نوعى‏پولِ سياه بوده است، نيم‏پول،پَشيز)واژه‏ها،188)/پولِ‏سياهِ‏كوچك)آموزگار، 204)
570) حقوق، جيره‏ومواجب
571) نَپَه = نه‏پس؟، پس آيا؟ / نَپَه = نه‏پس، بنابراين )داراب، 179) / نه پس، بارها، بعضى اوقات )سروستان، 601) / در اين صورت )شيراز، 153) / )زرقان، 109)
572) كيس = كيست
573) شَه گفتن سوپور = به‏او گفتند سپور
574) زود شَه دَر كُن تا بِرَه پاكَن و بوشور = هر چه زودتر اخراجش كنى تا به كوه برود و كارهاى درخت از قبيلِ پاكن و سرِ رَز برداشتن برود به استفاده‏اش هست
575) همه‏شون چُرتى‏ان و شيره‏كَشَ‏ن = همه‏اشان يا چرت مى‏زنند يا پاىِ كشيدنِ شيره و ترياك هستند
576) پَسَه‏پَهن = تنبل، بى خيال، كسى كه كارِ امروز را به فردا فكند / پَسَه pasa = )پارسى باستان pasہ = در پشت( پشت و كفل، پسه بالا انداختن = بى‏اعتنايى و بى‏احترامى به‏كسى كردن )جهرم، 282)
577) لِيم = كسى كه موس موس مى‏كند و دلش مى‏خواهد سربارِ ديگران باشد / آدمِ سست عنصر، اشخاصِ غيرِ چابك و سست )واژه‏ها، 556) / آهسته، يواش، آرام )نيّر، 66) / موذى، زيرك، هوشيار )زرقان، 104) / آدمِ شكمو، شُل و ول )به‏گويشِ زردشتيانِ يزد و كرمان = لِم( )كيانى، 207)
578) لَشَ‏ن = لش هستند، بخور و بخواب و انگل و تن‏پروراند / نك: 59
579) پاگيره = پرونده، دفتر و دستك، مَهرنامه، نوشته، سند
580) نِشينِ اَنْجُمَنَ‏م تَر مى‏كنن = دَم و دودِ انجمن را هم مى‏بينند و قسمتى از آن‏چه را كه از مردم گرفته‏اند به آن‏ها هم مى‏دهند
581) نَغَلَنْجَه = از جا دَر نرود
582) پُلَه pola= پُل / پل‏مانند، سوراخِ ريزِ ديوار براى گذشتنِ آب )آموزگار، 135)
583) گِرا = روشن )داراب، 175) / )سروستان، 596) / گِرا كردن = گيرا كردن، روشن كردن، افروختنِ آتش )جهرم، 324)
584) چشم‏ها خيره و گشاد شد و چراغى روشن نشد
585) نفتو = نفت + واوِ شناسايى)معرفه(
586) ديگر: آن‏هم افروخته گردد گَه‏گَه / از شبِ بيست و نُه تا سَرِ مَه
587) دِگَه امروز تَش و بَرقُ‏هَ همه جاس = ديگر امروز روشنايى و برق در همه جاىِ دنيا هست
588) دو س تا چوغ و دَكَلِ تو كَلْ و كوچاس = دستِ كم دو سه تا چوبِ برق و دكل تو كوچه‏ها هست
590) هى‏جا = هيچ‏جا
591) خفه‏دونى = مُراد ايرانِ زمانِ شاه است
592) اِذبار = ادبار
593) مَه ميگَه = به‏من مى‏گويد
594) يى‏چى = يك چيزى
595) خَريدَى‏م = خريده‏ايم
596) گوشِ‏خرى = پولى‏كه شاگردِ باغبان پس‏از فروشِ ميوه ازخريدار، از هر بارِالاغ مبلغِ معينى دريافت مى‏دارد. انعام در مقابلِ هر بارِ الاغ )جهرم، 326)
597) پولِ گوشِ‏خَرى = اسكناس‏هاى بزرگ
598) گاسَه = شايد / به‏معنى شايد و ممكن است مى‏باشد )تحريف و تخفيف گاه است( )واژه‏ها، 499) / گاس gہs = )پهلوى گاس( شايد، احتمال دارد )جهرم، 323) / شايد هم )زرقان، 96) / گاسُم = شايد )داراب، 175) / بلكه، شايد )سروستان، 596) وقتى، هنگامى، محتمل است، ممكن است )شيراز، 131) / گاس. گاسابنار از واژه‏ى اوستايى گاتو gہto به معنى گاه و هنگام آمده است. )گاه شمارى و جشن‏هاى ايران باستان، هاشم رضى، 44) / ...و چنين گويند كه گاثه قديمى‏ترين قسمتِ اوستا است. فرنگيان آن را گاتهه يا گاتا نويسند و گاثه خوانند. تلفظ درستِ گاثه در زبانِ پهلوى گاس شد. )سبك شناسى، ملك‏الشعرا بهار، ص 8) / گاسم = شايد هم )نيّر، 63)
599) نگاه كنيد به: 1
600) اگر چهار شاهى هم فراهم آمد، دزدها مى‏برند
601) پولِ ما خرجِ قِر و قُنبُل شد = پولِ ما هم كه خرجِ عيش و عشرتِ آن‏ها شد / قُمبُل = )مأخوذ از عربى قنبل = مرد درشت( كَفَل، سُرين )جهرم، 316) / سُرين، باسن )ممسنى، 116)
602) ريسو هم پُى دو سه شى‏و شُل شد = جنابِ رئيس‏هم تا چشمش به‏دو سه شاهىِ رشوه افتاد، كوتاه‏آمد
603) بندى ديگر: ما خُ رفتيم زِ كَف، واى به‏ما / تَشتو افتاد زِ رَف ، واى به‏ما / بَرَمون زَدَنِ رو دَف ، واى به‏ما / كِردِگارا، مگه ما جو دَزِيدَيم!؟ / بارلاها، مگه ما گُو دَزِيدَيم!؟
604) بى زيرِ سَرى = بدونِ رشوه
605) ديگر: قرضِ دَه بيست در اين‏جا معمول / ليك، بى‏رَهن و گِرو نيست قبول
606) نگاه كنيد به: 2
607) پولدارهاى كهنه‏پوش‏مان ديدنى است
608) دُزِى‏مون = دزدى‏مان
609) لُك lok = گِرد و قُلُمبه و درهم‏تنيده‏شده / هر چيزِ گُنده و ناتراشيده )طع، ( )جهرم، 329) / تكه‏ى بزرگ، برآمدگى )داراب، 176) / درشت، برجسته )سروستان، 599) / همه )اَهِل، 145) / برآمده )نيّر، 66) / آماس، ورم، برآمدگى روى بدن )شيراز، 141) / درشت، برجسته )زرقان، 102) / )دهخدا، 17433)
610) با ريش و لُكِ پيشونى‏ش گول مى‏زَنَه = چنين شخصى ريشى گذاشته و پينه‏اى در پيشانى درست كرده تا مردم را فريب بدهد
611) تَه‏ريشو، چيشكِ سه شى پول مى‏زَنَه = اين تَه ريش، براى چشمك زدنِ به دو سه شاهى پولى كه در بساط است، گذاشته است
612) ديگو = ديگ + واوِ شناسايى )معرفه(
613) لِبدو lebdu = لحافِ كهنه
614) تَه خونه‏تو tah xounatou = باقى‏مانده‏ى خانه‏اتان
615) يَى كُلُمبه yay kolomba = يك‏جا، به‏تمامى، هرچه كه هست، خلاصه‏ى كلام
616) مى‏چَقَّه my cضaqqa = به زور و با حمله‏ور شدن از تو مى‏گيرد
617) يَى كُ‏لَى yay koley= يك كلاهِ
618) مى‏ذارَتِ سَرُت = مى‏گذارد به‏سرت
619) آن‏چه درخانه‏ات‏باقى‏مانده‏است
620) گِرُو gerow = )پهلوى graw) رهن )جويم، 416)
621) گُى بى‏گُى goy bi goy= گاهى به گاهى
622) ميات = مى‏آيد
623) ميدَتِ = مى‏دهد به
624) بَلْكه بى‏دَغدغه و كَشَه و رَشَه = بلكه بدونِ دردسر
625) هر چه ديد آرومَكى بالا بِكَشَه = هر چه ديد با ملايمت و يواشكى به‏نفعِ خودش بردارد
626) پاتيل = نوعى ديگ است كه تَهِ آن مُدوَّر و باريك و دهنه‏ى آن پهن و گشاد است. مانند پاتيلِ آشى و پاتيلِ حلوايى )واژه‏ها، 91) / ديگِ بزرگِ مسى )فرهنگ، 143) / ديگ )اَهِل، 140) / ديگِ مسين يا چدنى كه كاملاً به‏شكلِ نيمكره‏است و در دو سوى لبه‏ى آن دستگيره‏هايى وجود دارد )كتاب كوچه، ج 166 7) / )سانسكريت pہtرla) ديگِ دَهن فراخ )جويم، 412)
627) كِنْجَه كِنْجَه‏ت = تكه تكه‏ات
628) روشو وانَدِه ruكoo vہnade= به آن‏ها روىِ خوش نشان نده
629) لاس = سگى )خصوصاً ماده( كه براى گرفتنِ خوراك، خود را به‏پاى هر كسى مى‏اندازد. سگِ ماده‏اى كه آماده‏ى جفت خوردن باشد )شيراز، 139) / )دهخدا، 17231)
630) اَ سگِ لاس بِده و اَ اينا نَدِه = به‏سگِ ماده بده و به‏اين‏ها نده
631) مايم = ما هم
632) مى‏شيم = مى‏شويم
633) كُركُراجُ‏م korkorہjom= سيبِ آدم، غضروفِ گلو + اُم )من(
634) كُرُچيد korocضeid= جَويد، خوردنِ چيزى‏كه با جويدن ايجادِ سر و صدا كند. مثل خوردنِ نخودچى
635) شَغَز = استخوانِ لگن / باسن، كَپَل )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 204)
636) پوسُ‏ت = پوست‏ات
637) خيك xik = مَشك )سيرجان، 89) / خيگ xig = ظرف‏هاى مخصوصى است كه از پوستِ گوسفند مى‏سازند و در آن‏ها دوغ يا پنير و روغن و امثالِ ان نگهدارى مى‏كنند )سروستان، 586) / خيگ = ظرفِ روغن و شيره كه از پوستِ گوسفند است )ممسنى، 113)
638) هِرَس heras= تيرِ سقف )سروستان، 602) / تيرِ چوبىِ ]سقفِ‏خانه[ بيشتراز ارتفاعِ دومتر )حكمت، 339 و 389) / هِرَس در لغت‏نامه‏ى دهخدا اُرس آمده. اُرس = گياهى درختى از خانواده‏ى سرو كه در شمال ايران مى‏رويد، سرو كوهى، سندروس )فرهنگ، 116). كوه‏هاى استهبان هم هنوز سروهاى كوهى زيادى در خود جاى داده است. بلندترين آن در منطقه‏ى شكرو و غُلبَند در كوه توده با بلنداى تقريبى 12 متر است
639) چارَك = يك چهارمِ مَن، واحدِ وزن پيش از هجومِ و تسلطِ كيلو
640) پِشْكِل = سرگينِ بَز / سرگينِ پاره‏ئى از جاندارانِ اهلى و غيرِ آن )كتاب كوچه، ج 591 7)
641) خوسَرى = خودسرى، همين‏طورى، اَلَكى
642) اِى پولو = اين پول + واوِ شناسايى)معرفه(
643) هرچى‏شَم = هر چيزى‏اش را هم كه
644) پى‏ت = پىِ پايت
645) سُوغونُ‏ت sowqunot = شيره‏ات
646) مَگه نَشنُفتى maga naكnoftey = مگر نشنيده‏اى
647) خورَه xora = بيمارى جذام است كه بدن را مى‏خورد و جلو مى‏رود )واژه‏ها، 254) / بيمارى كه بينى و لب را مى‏خورد، آكله، جُذام )فرهنگ، 339) اگر دماغش خوره هم مى‏داشت نمى‏ديدى )نفرينِ زمين، جلال آل‏احمد، 40) / )قاطع، 457) / )سيرجان، 88) / ناخوشى است در گلو كه كم‏كم اطرافِ خود را مى‏خورد و كُشنده باشد )آموزگار، 256) / براى دركِ بيشتر از اين بيمارى و مشاهده‏ى برخى چهره‏هاى گرفتارِ خوره شده مى‏توان به‏فيلمِ مستندِ خانه سياه است ساخته فروغِ فرخزاد رجوع كرد.
648) پى‏زى pizi = مقعد )كوچه، ج 985 7). پنْد = مَقْعَد )كوچه، ج 699 7) / نشيمن‏گاه، سُرين )شيراز، 43) / نشستگاه )طع، 269) / پيزى )نيّر، 25) قسمتِ داخلى عضله مقعد )جهرم، 283) / )زرقان، 41) / )دهخدا، 5016) / )سروستان، 581)
649) كُل‏كُل = كم‏كم، اندك‏اندك، به‏آرامى / كِلِش كِلِش = يواش يواش، آرام آرام )سروستان، 594)
650) مُوروكِ muruke = موريانه‏ى
651) چُكُل = كُنده‏ى درخت
652) شَه بوگو = به او بگو
653) اَروا = ارواح
654) تومونُ‏ت = تُنبان‏ات، زيرِ شلوارى‏ات / تُمبان = شلوار، عموماً. شلوارِ پارچه‏ئى ليفه‏دار. زير جامه. در تداول معمولاً به صورتِ تمبون و تُمّون مى‏آيد )كتاب كوچه، ج 467 9) / زيرجامه، اِزار )فرهنگ، 1 / (212- نوعى شلوارِ گشاد كه معمولاً با بند به كمر محكم مى‏شود. 2- نوعى دامنِ چند لا و پُرچين كه در دوره‏ى قاجار متداول شد و امروزه اغلبِ زنانِ روستايى مى‏پوشند. 3- زيرشلوارى؛ پيژامه. 4- در ورزشِ باستانى، شلوارِ چرمىِ كُشتى گيران )سخن، 666) / تُمبون = زير شلوارى )فرهنگ سروستان، 582) / زيرجامه و ازار و شلوار را گويند عموماً، و تنبان چرمى كشتى گيران را خصوصاً. )برهان قاطع، 319) / توبان، تبان = زيرجامه، ازار، شلوار، شلوار چرمى كشتى گيران )معين، 1147) / شلوار ليفه دار )عميد، 342) / تومون tomun = زيرِ شلوار]ى [)به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = تُنبون( )كيانى، 198) / تمبون = تنبان ممسنى، 111)/ تُمان = شلوار، پيژامه )فرهنگ كردى، 148)
655) سَكَل = استخوان، استخوان‏بندى، چهارچوبِ بدن / تكه استخوانى كه سرِ برجسته داشته باشد )سروستان، 589) / استخوان )زرقان، 73) / )حكمت، 369)
656) اُسُغُونُ‏ت = استخوان‏ات
657) گُرگُر = )اسمِ صوت مأخوذ از صداىِ شعله‏ى آتش( متعاقباً، پشتِ سرِ هم )جهرم، 325) / سوختنِ آتش با شدت و شعله )زرقان، 97) / تندتند، سريع، پشتِ سرِ هم )سروستان، 597)
658) تَشْ‏گِ‏رَى اَلّا قلى لُر بكنن taك gerey = آتش گراىِ اللَّه‏قلىِ لُر بكنن /// ديگر: تَش گراى چار تا دُزِ لُر بكنن
659) جاجىِ گولو گولو بودى = حاجىِ دروغكى بودى
660) اِسْقِلِ جود = حِزقِلِ جهود / )عِبرى( حِزقيل، پسرِ بوزى كاهن، يكى از چهار پيامبرِ بزرگِ عبرانى )قر. 6 ق م.( وى در يهوديه متولد شد. در سالِ 598 ق م. بُخت نَصر وى را اسير كرده به بابل برد )معين، ج 458 5) / حزقيال يا حزقل )دهخدا، 7824)
661) پيرَنِ = پيراهنِ
662) چيش و چارُت = چشم‏ات. چيش و چار )مانندِ پول و مول( / چار: مترادفِ چشم )فرهنگ، 258) از روزى كه خريدمش مردم دارند چشم و چارم را در مى‏آورند )نفرين زمين، 33)
663) خُ = خُب
664) پى‏كُول pykowl= گُلِ روىِ چشم كه باعثِ نابينايى مى‏شود
665) او كه سنگُ‏ش مى‏زدى، خودُت بودى = يكى از اعمالِ حج سنگ زدنِ به سمبلِ شيطان است. شاعر در واقع با طنزِ خاصِ خود چنين اشخاصى كه لياقتِ رفتنِ به كعبه را ندارند موردِ نقد قرار مى‏دهد و خطاب به آنان مى‏گويد: در واقع تو چشمِ بصيرت نداشتى وگرنه مى‏ديدى و مى‏فهميدى آن كه در مكه به طرفش سنگ پرتاب مى‏كردى، خودت بودى.
666) مى‏شَن = مى‏شوند
667) كُت = )پهلوى katak = خانه( لانه‏ى حيوانات، خانه‏ى محقر )جهرم، 317) / سوراخ )داراب، 174) / اتاقكِ چوبى و گِلى )سروستان، 593) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 205)
668) غُند = جمع، گِرد / غُند كردن = جمع كردن، اندوختن، پنهان كردن )سروستان، 591)
669) لُپ = گونه )سروستان، 598) / گوشتِ گونه، توى دهان )جهرم، 328) / دهان )زرقان، 101)
670) كَپَك‏و = كَپَك + واوِ شناسايى )معرفه( آخرين باز و بسته كردنِ دهان و سپس مرگ / كَپَك زدن = جان كَندن )داراب، 174) / خوابيدن )با تحقير همراه است( )نيّر، 59) / باز و بسته كردنِ دهان هنگامَِ مُردن )زرقان، 83)
671) لاش = لاشه، لَش، جسمِ بى‏جان
672) گُشنا = گرسنه‏ها
673) پَك و پيلا = اجناسِ در دستمال پيچيده شده، بسته‏ها، پِتِنگ‏ها
674) يَى‏هو yay how = يك بارگى
675) نوت nut = اسكناس، پولِ كاغذى، اين واژه از note انگليسى گرفته شد )واژه‏ها، 602) / اسكناس )نيّر، 70)
676) پولى pooley = پول‏هاىِ
677) بيجَكى bijakey = بيجك‏هاى. رسيد، بَرات، سند / قطعه كاغذى كه فروشنده‏ى جنس، نوع كالا و مقدار آن را در آن نوشته و به خريدار دهد، فاكتور )فرهنگ، 135) / )عميد، 239) / )سخن، 394) / مشترى‏ها حواله‏ى برنج و روغن مى‏فرستادند يا بيجَك و رسيد و پَته به‏هم‏مى‏دادند )نون والقلم، 22)
678) مُرژَنه = مورجينه )مورجه = مورچه + ينه پسوندِ اتصاف( موريانه )جهرم، 334)
679) مُرژَنه خورداُو morgana xordow = موريانه خورده + واوِ شناسايى )معرفه(
680) لول = سرمست، بانشاط )عميد، 899) / )معين، 3654) / )دهخدا، 17496)
681) شَه بيگين = به او بگوييد
682) كِشِكى بزن = مراقب باش
683) چِشكى بزن = نگاهى بينداز
684) جيك زدن = اندك‏سخنى بر زبان‏آوردن )كتاب كوچه، ج 429 11)پيشترا جلو من جيك نمى‏تونس بزنه، حالا واسه‏ى من دُم درآورده! )علويه خانم، 49)
685) زَن‏وش zanouك = آن زن را
686) نگاه كنيد به: 1
687) مى‏انديش = واهمه كن، پرهيز كن
688) تَسْبى tasbi= تسبيح
689) شده گرگ و خوابيده اَ تو پوسِ ميش = گرگ شده و در پوستِ گوسفند خوابيده‏است
690) كُلَى لَتى koley lattey= كلاهِ لَته‏اى
691) پُى poy= ياىِ
692) بياض = كتابچه، كتاب دعا دفتر، دفتر بغلى )فرهنگ معين، ص 616)
693) چِناسْك cضenہsk = زَنْجَرَه،سيرسيرك،حشره‏كوچكى شبيه‏ملخ كه‏آوازِ طولانى‏كند )دهخدا، 11409)
694) بَدو badou = بد + واوِ شناسايى)معرفه(
695) لُوش lowك = لب‏اش
696) چَنْگُ‏ش = چنگال‏اش، در تيررَس‏اش
697) اُورون owrun= آب‏رون، آب‏پَز
698) اِى خُلو xolou = اين آدمِ خُل + واوِ شناسايى)معرفه(
699) انگُل = انگشت )آباده، 108)
700) مى‏راند = مى‏ميراند
701) اِى بِرى سرمايه‏ى بازارُ شَه = اين براى سرمايه‏ى بازارش هست
702) اِى ey هَمى hameyراس و وارَساrہs o vہrasہ ، رُو كارُ شَه row kہroكa = اين همه‏ى كم و زيادكردن‏ها، رَوِشِ كارش هست
703) مى‏راند = مى‏ميراند
704) هَمى hami = همين
705) تَدْليس = پنهان كردنِ عيبِ چيزى را، فريبكارى كردن )فرهنگ معين، ص 1056)
706) جَبين = پيشانى
707) چيشِ نون بُريدَه‏شِ كَله‏ى سَرُ شَه = چشمِ نان بريده‏اش در بالاىِ سرش هست )كنايه همراه با نفرين، از آن است كه مردمِ زيرِ دست را نمى‏بيند و توجهى بدان‏ها ندارد(
708) بِختَرتَرُ شَه bextartaroكa = بهترترش است. به‏جهتِ تأكيدِ بيشتر براى به دو بار علامتِ صفتِ تفضيلى تر به‏كار گرفته شده است / بِخْتَر = بهتر )خفر، 517)
709) صبا = فردا )سروستان، 590) / سوا = فردا )نى‏ريز، 3) / )مأخوذ از صباحِ عربى = فردا( فردا )جهرم، 313)
710) مَنى = هر يك من
711) صَنار = در تداولِ عامه مخففِ صد دينار است و آن سكه‏اى بود از مس معادلِ دو شاهى. و ده عددِ آن يك قران )يك ريال( و سال‏ها رايج بود )دهخدا، 13273) / صَنار = تحريف و به‏معنى صد دينار است و آن سكه‏اى است كه معادل دو شاهى بوده و ده عدد آن يك قران )يك ريال( بوده است. اين سكه را محمدى هم مى‏گفته‏اند. )واژه‏ها، 388)
712) اَ روشَه = بر رويش است، اضافه مى‏شود، سود دارد
713) پولى دَه پول تو هوا بَرَمِ توشَه = ده برابرِ پولى كه سرمايه‏گذارى كرده‏ام به‏راحتى برايم سود دارد
714) گُو = گاو
715) نگاه كنيد به: 44
716) اَ بونَه‏ى = به درختِ
717) نگاه كنيد به: 44
718) قاره = داد، فرياد، صداىِ بلند )سروستان، 592) / )نيّر، 57) / )حكمت، 241 و 340)
719) ديگر: كارِ آن تَركه‏ى تَر محكم بود / خَر از آن چوب و فَلَك آدم بود
720) بعضِ‏شان = بعضى‏هاى‏شان
721) بِرى يَز berey yaz = براىِ يزد
722) اُو تَلخو = آب + تلخ + واوِ شناسايى. كنايه از ترياك است
723) شَه كاغذ مى‏كنه = به كاغذ مى‏كند، به پول نزديك مى‏كند، به اسكناس تبديل مى‏كند
724) بَرَك = دزد، از مصدرِ بُردن
725) نَم‏تُك namtok= رطوبت
726) پَسَلاش = پشت‏اش
727) سِفْتَه = محكم است
728) جَى jey = جاىِ
729) سُك = سوزن يا تيزى / سيخك )واژه‏ها، 349) / سيخونك )سروستان، 589) / قطعه چوبِ نوك تيزى‏كه چاروادارا به پهلوىِ چارپايان مى‏زنند تا تندتر حركت كند )زرقان، 37) / suka sok = سوزن( آلتِ نوك تيزى شبيه درفش كه براى راندنِ چارپايان بكاررود )جهرم، 308) / اشاره، فشاردادن )داراب، 171) / )شيراز، 94) / )خفر، 533) / چوبى نوك تيز )دهخدا، 12066) / )نيّر، 50) / )فسا، 123) / )فرهنگ، 486) / آلتى‏چوبى‏يا فلزىِ‏نوك‏تيز كه‏براى تحريكِ‏الاغ به‏حركتِ سريع‏تر باآن به‏بدنِ‏او ضربه‏مى‏زنند)حكمت، 386)
730) نگاه كنيد به: 1
731) دِگَم = ديگر هم
732) خيبرگيرا = كسانى كه قلعه‏ى خيبر را گرفتند. مُراد حضرتِ على )ع( و اولادِ على است
733) سُرخ و سُوزَىِ پَسِ سَنْگر مى‏مَدَن = شايد منظورِ شاعر، انقلابيونى بوده است كه داراى پرچمِ سرخ و يا پرچمِ سبز بودند
734) از بِزَنگاه چُدَنى در مى‏مَدَن = از كمينگاه و ديوارِ آهنين بيرون مى‏آمدند
735) خان‏كوفتيا = خان‏هاى كوفتى. )كوفت: گونه‏اى بيمارى است با نوعى توهين و تحقير(
736) تا اِى خان‏كوفتيا از سَرومو واشَن = تا اين خان‏هاىِ كوفت‏زده دست از سَرمان بردارند و از شرشان آزاد شويم
737) اَى خدا فِرزى بُجُنْبَن اَ پا شَن = اى خدا كند كه زودى به‏جنبش درآيند و بپا خيزند و انقلاب كنند
738) تَرَقّ‏ى = ترقه‏ى
739) تَرَقّ‏ى بَدو = منظور بُمب است
740) بَدو badu = بد + واو
741) اُوسَر = دهنه اسب و استر )به‏گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = اوسار( )كيانى، 195) / )دشتستان، 79)
742) اَ سَرِ دَمْ‏دارا اُوسَرى بُكُنَن = به‏سرِ سردَمداران افسارى بكنند، سركردگان را به مهميز بكشند
743) خان و خِنْگا = مانندِ خرس و مِرسا، پول و مولا، فَك و فرشا
744) شو هَه كouصa = آن‏ها را به
745) چِنْگَك = قلابِ قصابان كه به آن گوشت آويزان مى‏كنند / قلابِ آهنى مخصوص )جهرم، 296) / قلاب )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 200)
746) پِلِنْگَك = )پِلِنْگ + ك كوچكى يا ك تشبيه يا ك نسبت( زدنِ انگشت به انگشتِ ديگر از يك دست يا دو دست، بهطورى كه صداى مخصوصى دهد. اين حركت در موقعِ خوشحالى و مجالسِ عيش از مردم سر مى‏زند و آن را بِشكن هم مى‏گويند )واژه‏ها، 121) / بشكن زدن، آوازِ انگشتان )شيراز، 42) / تلنگُر، ضربه‏ى انگشت )زرقان، 40) / بشكن زدن با انگشتان )نيّر، 35) / پِلِنگ = تلنگر )سروستان، 580) / آوازِ انگشتان )دهخدا، 4967)
747) رو پوسِ كُمُ‏شو پِلِنْگَك بِزَنَن = روىِ پوستِ شكم‏شان مثلِ تُمبك ضرب بگيرند
748) نگاه كنيد به: 36
749) راس بِگَم = راست بگويم
750) خاسيم = خواستيم
751) لُم‏لُم = غُرولُند )فسا، 123) / گُم‏گُم = لم لم، حرف‏هاى يواش و آهسته )واژه‏ها، 513)
752) شَه بِگين = به‏او بگوييد
753) استاد زودترى مچِ آستين‏ات را بالا بزن. مج بالازدن كنايه از عزم جزم كردن براى انجامِ كارى
754) نَك و ناخَلا = آدم‏هاى الدنگ و عوضى
755) بِرَسين اَ كارا = برسيد به‏كارها
756) غِرغُو qerqow = شور و غوغا، شلوغىِ جمعيت، ازدحام / به‏معنىِ غرقاب و اصطلاحاً يعنى شلوغ و پُر رفت و آمد، ازدحام )حكمت، 245) / صداى بلنددادن، شلوغ كردن )سروستان، 591)
757) بى‏تومون bi tumun = برهنه، بى لباس / نك: 123
758) همسادا = همسايه‏ها
759) اُشْتُو oكtow= اِشتاب، شتاب
760) نك: 94
761) بى‏بوروز = بى بُروز، بدونِ خبر
762) پَسِ ميز = منظور رئيس و رؤسا و مديرِ كل است
763) كسى‏هم‏كه پشتِ‏ميز مى‏نشيندكه پُراز بادِنخوت‏وغروراست
764) تَز = از تو
765) كه نه‏حرفِ تو را مى‏شنود و نه به نفعِ تو يك كلمه مى‏نويسد
766) تَه ميگَه = به تو مى‏گويد
767) ميگى: من نفت نماخوام، دُزُم بگير = مى‏گويى: من نفت نمى‏خواهم، دزدم را بگير
768) دُز = دزد )نى‏ريز، 26) / )لار، 114) / )اَهِل، 131)
769) ميگَه: دُز خونگى بوده، لاشِ تو بگير = مى‏گويد: دزد از خود بوده، هيچيى نگو
770) لُبّ = درشت، گُنده، بزرگ، چاق )شيراز، 134) / گوشتِ بدونِ استخوان )زرقان، 101)
771) جانَك = جانگرفته، دلقك، مسخره، نمايشگر)زرقان،50)/ به‏كسى‏گويندكه كارهاى مضحك و خنده‏دارِ جالبى انجام دهد و اَداى اين و آن را درآورد )سروستان، 583) / شوخ و بذله‏گو )نيّر، 31) / آدمِ شوخ، بامزه، دلقك )شيراز، 57)
772) نگاه كنيد به: 185
773) هُرّ و گُرَه = توپ و تشر مى‏زند
774) نَرمَه‏بُر = داراى چند معنى است از جمله: با پنبه سر مى‏بُرد، ملايم است، محافظه‏كار و محتاط است. ولى در اين‏جا منظور آدمى‏است كه با پولِ كمى راضى مى‏شود
775) تُركِ تَه كَلَه تاسو، نَرمَه‏بُرَه = همان تركى كه تَه سرش تاس است، به‏رشوه‏ى كمى قانع است
776) بوگوروزى buguruzi = بگريزى، فرار كنى
777) مى‏شود چهارشاهى بدهى و فراركنى
778) وى‏نَه‏سى veynasi= نايستى
779) وى‏نَه‏سى تا تَش و دودُش بوسوزى = نايستى تا به آتش ودودش بسوزى
780) خامه = قلم
781) دَك و دَْن = دهان )مانندِ فَك و فرش(
782) بُوآ bowض‏ہ = بابا
783) لَوَر = پناهگاه، مخفى‏گاه / لَوَر زدن = پنهان كردنِ دزدان مسافرين و اموالِ مسروقه را در خارج از جاده‏ى اصلى )جهرم، 331) / لَوَر شدن = گم شدن يا سرگردان شدن )زرقان، 103)
784) لَوَرُم مى‏زَنَه = پناهگاهم را لو مى‏دهد
785) نَنَه‏ى مَه‏دُزْما mahdozmہ = مادرِ محمداسماعيل؟، شايد زنى بوده است خبرچين؟، ولى به‏يك موجودِ افسانه‏اى بدجنس و مرموز و ناديدنى هم اطلاق مى‏شود./ در كتاب كوچه‏ى احمد شاملو مردآزما آمده كه نامِ يكى از جن‏هايى است كه به شكل‏هاى گوناگونى در مى‏آيد )جلدِ 11، ص 269)./ مردآزما: موجودِ خيالىِ زورمندى‏است مانندِ غول يا ديو )فرهنگ لغات عاميانه و معاصر، دكتر منصور ثروت و دكتر رضا انزابى نژاد، ص 774)./ مُرده زما = مردآزما، هيولاىِ خيالى )سال‏هاى ابرى، 1638) / غولى تخيلى، موجودى خيالى‏كه به‏صورتِ مويى ظاهرمى‏شود و بزرگ و بزرگتر مى‏گردد. اصلِ واژه به‏معنى مردآزما )آزماينده‏ى مردان( است. )فرهنگِ كردى، 386) / من دُزما = موجودِ خيالى و افسانه‏اى است كه قدى بسيار بلنددارد، به‏بلندى كوه )شماكه غريبه نيستيد، هوشنگ مرادى كرمانى، نشرمعين، 1384، ص 36)
786) نگاه كنيد به: 1
787) هَلُو halow = )هل + اُو )آب(( آب را رها كردن، آب را از كانال و جدولى كه برايش تعبيه كرده‏اند رها ساختن و به جريانِ طبيعى خود افتادن / تاراج )حكمت، 339)
788) چى‏ىِ تَه‏ش نَذارَم و بِدَمِ هَلُو = چيزى باقى نگذارم و همه‏اش را افشا كنم
789) دو سه شى = دو سه شاهى )واحدى از پولِ قديم(
790) دِشْلِمَه = حبِ قند. در استهبان به‏قندى كه با چاى مى‏خورند دشلمه گفته مى‏شود نه به چاى / قند پهلو )واژه‏ها، 275) / ديشلمه = چايى كه شكر يا قند در آن حل نكرده باشند، بلكه حبِ قند را در دهن گذارند و چايى را به‏شيرينىِ آن خورند )معين، 1593) / )فرهنگ، 406) / همراه با حبه‏ى قند خوردن )چاى( )سخن، 1094) / قند را گوشه‏ى دهانش گذاشته، چايى ديشلمه را به‏سر مى‏كشيد )زنده بگور، 77)
791) پُختى چائى = به اندازه‏ى يك پُختِ چاى
792) يَى‏غاز = يك غاز / غاز = پولِ سياه، پول كم بها، معادل يك چهارم شاهى )واژه‏ها، 397)
793) قِلِفْتى qelefty= كُماجدون، ديگى كه بر سرش چِفت و بست داشته باشد / ظرفى شبيه ديگ‏بَر است كه‏معمولاً دو يا سه چِفت‏وبَست بينِ تنه و سرِ آن قراردارد )حكمت، 208) / ديگِ كوچكِ سردار )فسا، 123)
794) شَرا و خوره كarہ o xora = دو گونه بيمارىِ غيرِ قابلِ علاج در گذشته / شَرا = )عربى( بيمارىِ مخملك. اين كلمه در مقامِ تنفر و نفرين گفته مى‏شود )جهرم، 311) / )خفر، 534)/ خورَه xora = بيمارى جذام است كه بدن را مى‏خورد و جلو مى‏رود )واژه‏ها، 254) / بيمارى كه بينى و لب را مى‏خورد، آكله، جُذام )فرهنگ، 339) اگر دماغش خوره هم مى‏داشت نمى‏ديدى )نفرينِ زمين، جلال آل‏احمد، 40) / )قاطع، 457) / )سيرجان، 88) / ناخوشى است در گلو كه كم‏كم اطرافِ خود را مى‏خورد و كُشنده باشد )آموزگار، 256) / براى دركِ بيشتر ازاين بيمارى و مشاهده‏ى برخى چهره‏هاى گرفتارِ خوره شده مى‏توان به‏فيلمِ مستندِ خانه سياه است ساخته فروغِ فرخزاد رجوع كرد.
795) هَمِى تَنَه‏شون = به‏همين تن‏اشان
796) جِمِز jemeze= در عوض، به‏جاىِ )حكمت، 336) / عوض )سروستان، 584) / جِماز = در عوض )زرقان، 52)
797) لور lدr = خوراكى است مخصوصِ مردمِ استهبان كه از كشكِ‏تَر و مغزِ زردآلو، سياه‏دانه، زيره، ادويه، زردچوبه، پوستِ نارنج و.... درست مى‏كنند / ماده‏ى پنيرى كه از شيرِ بريده حاصل شود )فرهنگ، 739) / كشك تازه و شكل نگرفته )نيّر، 66) / احمد شاملو در كتابِ كوچه با نامِ پنيرِ لور آورده است:... و آن پنيرى است از نوعِ خيكى كه بدان زيره و كاكوتى و گاه نوعى سيزى صحرايى مى‏افزايند كه سببِ تُندىِ طعمِ آن مى‏شود )كتابِ كوچه، ج 732 7) / غذايى محلى كه از كشك‏تر و مقدارِ معتنابهى ادويه‏جاتِ معطر و پوستِ نارنج و مغزِ بادامِ تلخ و آويشن درست مى‏شود )حكمت، 172 158 و 339 و 365)
798) اُوبَنَه = )آب + بنه(. گونه‏اى خوراك؛ بنه را در جوغن مى‏كوبند و پوست‏هايش را جدا مى‏كنند و مغزش را با آب انار و نان تريد مى‏كنند / بنه = ميوه‏ى درختِ جنگلى پسته‏ى كوهى )آموزگار، 113) / پسته‏ى وحشى )شيراز، 32) / ميوه يا دانه‏ى روغنىِ درختى است جنگلى به همين نام از تيره‏ى سماقى‏ها )زرقان، 35) / بَنَه = )پهلوى wan) )دشتستانى، 44) / كه همان بَن يا وَن است، گياهى‏است بسيار چرب و آن را با پسته پيوند مى‏كنند )محقق، 23) / بَنَك = محصولِ درختِ بنه )ممسنى، 111) / بَنَك )دشتستان، 82)
799) تُرْبيزَه = تُرُب، تُرُبچه / تربچه )سروستان، 582) / نوعى از سبزى‏هاى خوردنى )شيراز، 47) / تُرُبِ درشت )نيّر، 27) / تُربِز0 = تُرُب )داراب، 166) / )فسا، 121) / )زرقان، 45) / )دهخدا، 5773)
800) جَر = دعوا
801) گِزگِزه = چندش، لرزشِ خفيف از سرما در بدن )نيّر، 63) / سرما سرمايى شدن، احساسِ سرما كردن، لرزشى بسيار خفيف و آنى كه بر اثرِ سرما يا مريضى و كسالت در بدن ايجاد شود )شيراز، 134) / لرزش خفيف كه از سرما يا ترس در بدن ايجاد شود )واژه‏ها، 508)
802) گِزگِزَه شَه = چَندشش مى‏شود
803) نگاه كنيد به: 156
804) خيارين xiyareyn= خيارى كه پير شده و به رنگِ زرد درآمده باشد / خيار بالنگ و خيار شنگ )ناظم‏الاطباء( )دهخدا، 8934)
805) اَرْغَه = كله‏شَق، اهلِ دعوا / شخص گرم و سرد روزگار چشيده، حقه‏باز و حيله‏گر )واژه‏ها، 25) / ارقه = مرد يا زنى گربُز، هوشيار و زرنگ و كاربُر، تندذهن و سريع التصميم، آن كه از پيشامدها هراسى ندارد و از گرفتارى‏ها پيروز بيرون مى‏آيد اما به‏نيك و بدِ راهى كه مى‏بايد به‏سوىِ پيروزى طى كند نمى‏انديشد )كتاب كوچه، ج 235 2) و )فرهنگ، 39) / ارقه = شخص سرد و گرم روزگار چشيده و نادرست، جسور و دريده )معين، 204) / رند، زيرك، ناقلا، زرنگ و بافكر )فرهنگ شيراز، 18) / )دهخدا، 1586) / اَرغَه = مسخره و شوخ )آباده، 119) / زيرك، رند، مكار، پشتِ‏هم‏انداز )عميد، 106)
806) جَرگه = قبيله، طايفه، بيله / جماعت، هيأت، دسته، گروه )آموزگار، 198) / گروه يا مجموعه‏اى از چيزها يا افراد؛ زُمره. حلقه‏اى از افراد براى راندن شكار )سخن، 734) / نگاه كنيد به: 40
807) رَوال = اطراف و حول و حوش، محلِ آمد و شد، روش و شيوه )واژه‏ها، 309) / شيوه، روش، شگرد، ترتيب )فرهنگ، 422) / كِنار، طرف، راهِ راست، روش، رويه )آموزگار، 312)
808) لاف = لحاف، رختخواب )داراب، 176)
809) امنيه = ژاندارمِ زمانِ رضاشاه و پسرش
810) نگاه كنيد به: 59
811) چاغوكَشو = چاقو + كش + واوِ شناسايى)معرفه(
812) كُتِ واويلا = سوراخِ پر از مصيبت، كلبه‏ى غم و غصه، مُراد ايران ستم‏شاهى است / كُت = )پهلوى katak = خانه( لانه‏ى حيوانات، خانه‏ى محقر )جهرم، 317) / سوراخ )داراب، 174) / اتاقكِ چوبى و گِلى )سروستان، 593) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 205)
219) taكou = اجاقِ سرد و بدونِ آتش و رونق + واوِ شناسايى
319) borq = آتشِ‏شعلوور
815) جى jey = جاىِ
816) جار=)تركى(بانگ‏وفرياد
817) اوى ouy = آهاى
818) نَنَه = )اوستا hana) زنِ مسن )دشتستانى، 62) / مادر )دهخدا، 20129)
819) لُوچَك lowcضk = دَم‏پايى، كفشِ سرپايى
820) پِرْمَه perma = دست‏وپاكردن، پابه‏پاكردن، طول‏دادن، معطل‏كردن، جست‏وجوكردن/در زبان كردى كرمانشاهى به‏معناى عطسه آمده‏است. )فرهنگ كردى كرمانشاهى، على اشرف درويشيان، 122). در باور مردم چنين‏است‏كه هرگاه كسى عطسه كرد بايد درنگ نمود و بعد اقدام به‏حركتى كرد/ مُسامحه‏كردن، كارى را به‏تعويق انداختن، وقت تلف‏كردن )واژه‏ها، 107) / تعلل در كارى، به‏تاخير انداختن، اين دست و آن دست كردن )شيراز، 39) / كارى را با كُندى انجام دادن )فسا، 120) / كاهلى در كار )نيّر، 24) / تنبلى )زرقان، 39) / پِرمَهَه = تاخير و كاهلى در كارها )برهان قاطع، 251)/ مُسامحه )جهرم،281)/ )رشيدى(/ )دهخدا، 4811)
821) اُوسى owsi = ابزارى چوبى با پنجه‏هايى كه به يك دسته‏ى بلند اتصال دارد و كشاورزان به‏هنگامِ وزشِ باد با آن خوشه‏هاى خرمن‏كوبِ شده‏ى گندم و جو را به‏هواپرتاب مى‏كنند تا كاه و دانه از هم جدا شود. اوسى بر وزن اوجى در اصل اوشى، اوشون، افشان بوده )واژه‏ها، ص 43) / اوسين )فرهنگ زرقان، 30) / چنگال‏هاى چوبى بزرگى كه هنگام خرمن، در جداكردنِ كاه از دانه بكار رود )جهرم، 275) / اُوسه owsa = چنگال )وسيله‏اى است براى باد دادنِ خرمنِ كوبيده( )ممسنى، 110) / اوسو owsu/owsi = چنگالِ كشاورزى كه دسته‏اى دارد و پنجه‏هايى براى باد دادنِ گندم )سروستان، 578) / اوسى owsi )خفر، 516) / )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = اوچين( )كيانى، 195) / )آباده، 113)
822) دَهَنْ‏خونى و خرمن كوفتن = هر دو به‏معناى غيبت كردن است
823) جوغَن juqan = هاونِ سنگى
824) هَمْسَدَه = همسايه / همساذه )دَوان، 350) / هَمسيه )حكمت، 222)
825) نَپَه = نه‏پس، بنابراين )داراب، 179) / نه پس، بارها، بعضى اوقات )سروستان، 601) / در اين صورت )شيراز، 153) / )زرقان، 109)
826) مونَجا munajہ = مناجات
827) پَمْبَى pambey = پنبه‏اى
828) مونَجَى munajey = مناجاتِ
829) بچّامو = در گذشته و حتى هنوز در بسيارى از خانواده‏ها، مردان از بردنِ نامِ همسرشان خوددارى مى‏كنند و نامش را نمى‏برند و به اسامى گوناگونى از قبيلِ بچّامو، ننه‏ى بچّا، اهلِ منزل، خونه، بُزمون، حسن، رضا، اكبر )نامِ فرزندِ بزرگِ خانواده( صدا مى‏زنند.
830) مَز نَشْنَفت = از من نشنيد
831) دوشُو duكow = )دوش + اُو( دوشاب
832) رِشْك reكk = تخمِ شپش / )سروستان، 588) / )نيّر، 45) / بچه شپش، نوزادِ شپش )زرقان، 67) / تخم و بچه‏ى كيك و شپش )فرهنگ، 417) عمو داشت رشك‏هاى ته كلاهش را وامى جست. )كليدر، 800) / در استهبان به نوزادِ شپش نوزگ nدzg گفته مى‏شود نه رِشك
833) نَغُروشَه = جنب و جوش نداشته باشد، وُول نخورد )شايد از مصدرِ خروشيدن باشد(
834) صبا صُوب sowb = فردا صبح
835) پيرَنُ‏ت = پيراهن‏ات
836) نوزْگ nuzg= نوزادِ شپش / نوزگ nuzg = )مخففِ نوزادك = نوزاده( شپشِ كوچك )جهرم، 336) / )فسا، 124) / نيزگ = تخمِ شپش )زرقان، 110)
837) بَلْغور balqur = سخنِ نامفهوم، سخن در دهان غلتاندن / زبانى را شكسته‏بسته حرف‏زدن به‏صورتى كه فقط ظاهرِ الفاظ و جملات شباهتى به‏زبانِ موردِ ادعا داشته‏باشد )كتابِ كوچه، احمد شاملو، جلد 5، ص 1476) / گندم و جو و حبوبات را درشت درشت آسيا كردن به طورى كه پرندگان به‏آسانى آن‏ها را بخورند. دوپَلو هم نامند. هر آردى كه نرم نباشد )واژه‏ها، ص 75) / شكسته و نامفهوم سخن گفتن، زبانى را شكسته و غلط و نارسا تكلم كردن )لغت‏نامه‏ى دهخدا، ص 4308)/ عرب‏هاى چفيه بسته و چوب‏بدست عربى بلغور مى‏كردند )سه‏تار، جلال آل‏احمد، ص 177)
838) جَى كه = به جاى اين كه
839) يَى چيا = يك چيزهايى
840) پَتَه‏راتَى بى سَر و بَر patarہtey = حرف‏هاى بى سر و ته / پَتَرات گفتن = حرف‏هاى پوچ و بى‏معنى گفتن، هذيان گفتن )جهرم، 280) / )سانسكريت patra) طلسمات و تعويذات، سخنانِ بى‏هوده و نادرست )جغرافياى عمومىِ بخشِ جويم، 412)
841) لَتَه‏ى سُوزى latta y sowzi = پارچه‏ى سبزرنگى
842) چُووشى cضowكi = چاوُوشى )دشتستان، 92) / )حكمت، 172)/ چُووش = چاووش، پيش قراول، پيشرو / خواندنِ اشعارى با آهنگِ خاص در هنگامِ آمدنِ زائرين و به پا كردنِ خيمه‏ى عزادارى حضرتِ سيدالشهداء )ع(... )سيرجان، 77) / چاووشى خوان. مهدى اخوان ثالث شعرى دارد باعنوان چاووشى:
843) اُرْدَن‏اُلُلُك=اشك‏به‏چشم‏آوردند
844) نك: 218
845) اُسُغونُ‏ت osoqunot = استخوان‏ات
846) استخوان سبُك كردن = بارِ گناه يا ندامت را از شانه‏ى خود به زير افكندن، خواه از راهِ زيارتِ قبورِ ائمه و توبه و انابه و خواه از رهگذرِ بخشش و خيرات و مَبرّات‏و وقفِ مال و خواسته‏ئى چشمگير )كتابِ كوچه، ج 2، ص 455) و )فرهنگ، 57) پاهايش را توىِ يك كفش كرد كه: حضرت مرا طلبيده، بايد بروم استخوانم را سبك كنم. )سه قطره خون، 131)
847) من شَه گفتم = من به او گفتم )داراب، 172)
848) ديگر: گر بپرسى كه خراسان به‏كجاست؟ / آن حَرَم بَهرِ كه آن گوشه بپاست؟ / مشهدى بى‏خبر از حرفِ شماست
849) قوم qum = قُم
850) هَف مئدى haf maصdi = هفت مهدى / مئدى = واحدِ پولى در دوره‏ى قاجار / مَمدى = تحريف شده‏ى محمدى. محمدى سكه‏ى رايجِ ايران بوده تا قبل از سلطنتِ محمدرضا پهلوى. كه هر محمدى برابر بوده با دو شاهى. و هر يك ريالِ امروزى برابر است با بيست شاهى )حكمت، 271)
851) سوخته = سوخته‏ى ترياك
852) سى شى = سى شاهى
853) تون و طَبَس = دو شهر و آبادى در راهِ مشهد / شاملو مى‏نويسد: تون از شهرستان‏هاى كويرى است، در جنوبِ شرقىِ كويرِ نمك قرار گرفته و به سالِ 1316 خورشيدى كه من سه ماهِ تابستان را در آن‏جا و طبس گذراندم نامِ آن به فردوس تغيير كرده بود بدونِ اين كه زادگاهِ فردوسى باشد... احتمال مى‏رود تون و طبس در اين مدخل تنها به سببِ پَرتى و دورافتادگى به كار رفته باشد )كتابِ كوچه، ج 5، ص 1713)
854) دُزا = دزدها
855) شاشومو = اِدرارمان
856) مى‏فْتيد = مى‏افتاد
857) زورِ تِشْنه‏ى شاشومو مى‏فْتيدِ بَس = از زورِ تِشْنگى ادرارمان بند مى‏آمد
858) اِى ey = اين
859) كِرَشْكى keraكkey = زمين سِفت و خشك و غيرِ قابلِ نفوذ / كِرَشك = زمينى است كه از مخلوطِ شن و سنگ تشكيل شده باشد و معمولاً خيلى سفت و محكم است 459) / طبقاتى از زمين كه خاكِ آن از مخلوطِ ريگ و ماسه تشكيل شده است )جهرم، 319) / زمينِ سنگلاخى و سِفت )زرقان، 87)
860) كَفَه = دشتِ بى‏آب و علف و آبادى. منظور دشتِ كوير و كويرِ لوت است / دشت، جلگه )فسا، 123)
861) سُوغونُ‏مو sowqunumu = شيره‏مان، عُصاره‏ى جان‏مان
862) قربونِ آغا بِشَم = قربانِ آقا بشوم
863) جونومو = جان‏مان
864) ما خُ از تَه نمى‏رفتيم اَ مَشَد = ما خُب اصلاً نمى‏رفتيم به مشهد
865) چيشِ هم چيشى = هم چشمى، نگاه به ديگران و تقيلد از آنان
866) ضيفُو zeyfow = ضعيفه + واوِ شناسايى )معرفه(. بسيارى از مردان هنوز زنانِ خود را با تركيباتى هم‏چون: ضعيفه، زنكه، سرپوشيده، خدازده نام مى‏برند
867) چيشِ‏هم‏چيشى، گوشِ زى‏فُو كرديم = به‏تقيلد از ديگران، به‏حرفِ زن‏مان گوش كرديم
868) شى‏نَى كiney = شينه‏اى، گونه‏اى خرِ مناسب و باربر
869) رُو كرديم row = حركت كرديم، راه افتاديم
870) بُجوشون bojuكun = بجوشان
871) مَهْك mahk = گياهِ شيرين‏بيان / بوته‏ى گياهِ خودروىِ شيرين بيان، عصاره و جوشانده‏ى ريشه‏ى اين گياه مصرفِ دارويى دارد )شيراز، 148) / )زرقان، 107)
872) پُدُنَك = پونه / پُدُن = پُدُنَك، گياهى علفى، خوشبو، خودرو كه در كِنارِ جوى‏ها مى‏رويد و به‏عنوانِ سبزى مصرف مى‏شود )زَرقان، 38) / پونه، پودنه )سخن، 510) / پونه = پودنه، ازسبزى‏هاى خوراكى )كوچه، ج 834 8) / سبزىِ خوشبو و خوش‏خوراك، اهلىِ آن نعناع است )آموزگار، 137)
873) تيليت = tilit = تريد / كه همان تريد عربى است عبارت است از اين كه نان را ريز و خُرد كرده در آبگوشت و هر چيز مايعى بخيسانند و بخورند )واژه‏ها، 158) / تريت، خيساندن نان در آبگوشت )نيّر، 29) / تريت terit، تليت، تليد، تيليت، تيليد = خُردشده و خيسانده‏ى نان در آشامه‏ئى چون آبگوشت، شير، دوغ. نانى‏كه در آبگوشت يا هر نانخورشِ مايعِ ديگر تَر كرده بخورند )كتابِ كوچه، جلدهاى 9 و 10، صفحاتِ 728 703 460 302 299) / تريت = ريزه كردنِ نان در دوغ، شير، آب‏گوشت و مانندِ آن )معين، 1075) / )سخن، صص 604 و 702) / به عربى ثريد گويد )برهان قاطع، 307) / )گويشِ مردمِ سيرجان، 57) / )عميد، 316) / )فرهنگ سروستان، 583) / تِليت telit خردكردن نان در آبگوشت و آش )فرهنگ كردى، 147) / )جهرم، 290) / خيساندن نان در آبگوشت يا اشكنه يا مايعات ديگر از قبيل شير و دوغ و مانند آن )فرهنگ، 201 و 211) / مرد نان را تريد كرد توى آبدوغ خيار و شروع كرد به هم زدن )تشريفات، 64)
874) اُوبابى‏نَك = آب بابونه / بابونه = گياهى است معروف، بوئيدنِ آن خواب آورد، قوّتِ تمامى در مجامعت )طع، 140) / بابونك )دهخدا، 3360)
875) گُند = به‏معنى خايه و تخم حيوانات و انسان )واژه‏ها، 514) / خايه، خصيه )طع، 1006) / )دشتستانى، 74) / بيضه‏ى انسان يا حيوانِ نَر )جهرم، 326) / تخم شيراز، 135) / )زرقان، 98) / )دهخدا، 17031)
876) دُشْپُل doكpol = دُمَل، كورَك / دُشپُل و دشپيل گرهى است ميانِ گوشت و پوستِ آدمى و حيوانات و به عربى آن را غده خوانند )قاطع، 490) / دُشپُل = دشپيل = )دژ = قلعه + پيل = پيه( )جهرم، 301) / برآمدگى گوشتى، غده‏ى گوشتى )واژه‏ها، 275) / دُشپُت = دُشپُل، غده‏هاى چربىِ زيرِ پوست )سيرجان، 95) / دُشبُل = غده‏اى در زيرِ پوست )فرهنگِ كردى، 226) / )نيّر، 42) / سنگدان، چينه دان، غده‏هاى داخلِ گوشت )سروستان، 586)
877) بِپِلا = به + پِلا = از پالائيدن، پالايش كردن، گرفتن
878) ديگِ ميراثى = ديگى كه به ارث رسيده باشد.
879) كِسِرْگ keserg = گياهى دارويى
880) هَكَل = قارچ )حكمت، 333)
881) بُكُتَه = طالبىِ نارَس، كَركو كشكى
882) دِرْگ = سِفت، نارَس، ميوه‏ى كال
883) ديگر: كاغذى گَر به‏زبون بگذارى / گويدت خيلى رطوبت دارى
884) پى‏زى pizi = مقعد )كوچه، ج 985 7). پِنْد = مَقْعَد )كوچه، ج 699 7) / نشيمن‏گاه، سُرين )شيراز، 43) / نشستگاه )طع، 269) / پيزى )نيّر، 25) قسمتِ داخلى عضله مقعد )جهرم، 283) / )زرقان، 41) / )دهخدا، 5016) / )سروستان، 581)
885) دونُو = دانه + واو. در اين جا مقصود دُمَل است.
886) ديده‏بو = ديده بود، سربرآورده بود، نخستين ميوه‏ى رسيده‏اى كه شخصى بر روىِ درختى به‏ويژه انجير مى‏بيند
887) مَقاطُت = مقعدات
888) بَرفو barfou = برف + واو = نامِ شخص، معمولاً اين نام بر روىِ نوزادى مى‏گذارند كه چون برف سفيد است
889) يكى‏يَم قدِ اِى مَشْ‏بَرفو زده = يكى از همان دانه‏ها هم به قدِ اين مشهدى برفو زده است
890) دِربَنه = دِرمَنه / گياهى است تلخ و خوشبو كه از آن داروها گيرند )آموزگار، 270) / دِربَنَه = نوعى درخت )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = دِرمَنَه( )كيانى، 201) / دِرِيمه = درمنه = بوته‏اى است خودرو و خوشبو كه مصرفِ دارويى دارد )زرقان، 63) / گياهى كه در گندم‏زار مى‏رويد )سروستان، 586) / دَرَمَه = درمنه‏ى تُركى (worseed) )كُهگيلويه، 48) / گياهى بوته‏اى، خودرو، و پايا از خانواده‏ى كاسنى كه برگ‏ها و گلِ آن معطر است و مصرفِ دارويى دارد )سخن، 1012)
891) خودومونيَه xodumuniya = خودمانى است
892) اِى دواش دِربَنه‏ى خودومونيَه = داروىِ اين بيمارى، درمنه‏ى خودمانى است
893) اِمالَه = ميل دادن، برگردانين، در فارسى به‏معنىِ داخل كردن داروى مايع بوسيله‏ى آلتِ مخصوص در امعاء غلاظ گفته مى‏شود )عميد، 154). آب اماله = مخلوط كردن آب و كف صابون، يا جوشانده‏ى گلِ ختمى، كه براى پاك كردن امعاء به‏وسيله‏ى اماله به‏بيمار تنقيه مى‏شود )كوچه، ج 801 2)
894) رُساق = يكى از روستاهاى نى‏ريز
895) ديگر: از تو اِشبَه ميارى پِشكِلِ بُزى
896) كيچيلاى = كيچيل‏هاى / كچُلَك = گياهى است خودرو و از تيره خرزهره، داراى دانه‏هاى بسيار تلخ و سمى، دانه‏هاى اين گياه‏را با خمير مخلوط و براى كشتنِ سگ يا گرگ ازآن استفاده مى‏كنند. كُچُله هم گفته مى‏شود )زرقان، 85) / كُچُله = ازآن در قديم استفاده‏ى دارويى مى‏شده )شيراز، 119) / كُچَلَه = علفى است مثلِ‏خوشه گندم كه‏خيلى تلخ‏است و سمّى و اگر حيوانى آن‏را بخورد مسموم مى‏شود.ازهمين علف استريكنين استخراج مى‏شود )واژه‏ها، 454) / كُچُلَه = نوعى گياهى سمى )نيّر، 60) / كچوله )معين، 2917) / )دهخدا، 16045) / )عميد، 820)
897) خير xir = )بر وزنِ پير( بلوك خير از دهستان‏هاى استهبان است
898) گَزَىِ gazaey = گزهاىِ، درختچه‏اى است كه در سواحلِ درياچه‏ى بختگان به‏وفور روييده است / گَز = نامِ درختچه‏اى است با ساقه‏هاى تركه مانند و محكم، از آن انواعِ سبدها بافته مى‏شود )زرقان، 97)
899) دوراغ durہq= دوغِ جوشيده كه هنوز به صورتِ كشكِ‏تَر درنيامده است / دوغِ جوشيده شده براى ساختنِ كشك )سروستان، 587)
900) مَشْت = غليظ
901) شب به رويش بينداز
902) توفير towfir = تفاوت، تغيير / در لغت داراى معانى ديگرى است ]زيادكردن، اضافه كردن، افزودن، حقِ كسى را تمام دادن، اندوختنِ مال، كسب كردن، گِرد كردن، بسيار شدن )معين، 1168)] در تداول: تفاوت، فرق، مزيت، تغيير و دگرگونه‏گى )كتابِ كوچه، ج 642 10) / اختلاف )نيّر، 29) / تفاوت )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = توپير( )كيانى، 198) / تفاوت، فرق، مزيت، جدايى )فرهنگ، 221) / دگرگونگى كارِ من با كارِ فلان، زمين تا آسمان توفير دارد )دهخدا، 6261)
903) روناس = چوبى و گياهى كه با آن چيزى را رنگ كنند )آموزگار، 316)
904) دَسِ دَسْ مينْدازى با بُخورِ ماس = با بخورِ ماست دست به دست مى‏اندازى
905) يَى بَرى yay bari = يك بَرى، نيمه درازكشيده
906) نگاه كنيد به: 2
907) لِتِّى ميدى اَ جُل و پِلاس = به هر چه كه هست از قبيلِ لباس و جُل و پلاس و رختخواب تكيه مى‏دهى / جُل و پلاس = در مقامِ تحقير به لباسِ كهنه‏ى انسان نيز گفته‏مى‏شود )فرهنگ، 246) هرچه جُل و پِلاس، كتاب پاره برايم باقى‏مانده‏بود فروختم )سه‏قطره خون، 137)
908) اَگَه وِزرو vezrou تَه اومد = اگر رعشه زدى
909) سُدوم sodoum = / سُدوم sodum = مأخوذ از سُدُمِ sodomعربى = ريزان )لاروس، 1180) / شروع به‏عرق كردنِ بيمارى كه مبتلا به تب است )جهرم، 307) / صُدوم sodدm = عرق )حكمت، 244)
910) صبا = فردا )سروستان، 590) سوا = فردا )نى‏ريز، 3) / )مأخوذ از صباحِ عربى = فردا( )جهرم، 313)
911) زِنومى zenumi = خوراكى‏هايى از قبيلِ نخود، باقلا و...
912) سَردى = خوراكى‏هايى از قبيلِ ماست، برنج، هندوانه و...
913) لِبْدو lebdou = لحافِ پاره‏پوره
914) تَى tey = برابر، زيرِ
915) لَردى = بيرون )داراب، 176)
916) جايُفتى كَردى jہyofti = بازگشت‏كردى، برگشتى، روىِ جا افتادى. جُيُفت = روىِ جاى افتادن. مريضى كه پس از اندكى بهبودى دوباره به بسترِ بيمارى برميگردد و در حالِ احتضار مى‏ماند.
917) گُرُكِ كسى كَندن gorok = تاب و توانايى از كسى گرفتن )جهرم، 324)
918) گُرُكُ‏ت مى‏كَنَه = از پا درت مى‏آورد
919) نگاه كنيد به: 50
920) كُلَه kola = لانه‏ى مرغ و خروس / = مرغدانى )سروستان، 595) / )دشتستان، 105)
921) قُت = قُد، يك دنده، لجباز / قُد = غد، آدم لجوج و سرسخت )واژه‏ها، 420) / كله شق، زورگو، فتنه‏جو )زرقان، 81)
922) نگاه كنيد به: 62
923) اومد و رفتُ‏ش، اَ بَد پوزى نيس = آمد و رفتش همراه با بداخلاقى و تكبر و غرور نيست
924) بو ناخوشو = )بو + نا + خوش + واو( فردِ زحمت‏كشى كه توان خريد عطر و ادكلن نداشته و بدنش در اثرِ كار و تلاش بوىِ عرق مى‏دهد
925) پيفْ‏پيفْ مى‏كُنَه = دماغش را مى‏گيرد و چهره درهم مى‏كشد و او را از خود مى‏راند
926) كوشْتَرگ kuكtarg، كِليل اَلْمَلَكو kelilaymalaku، اَنْغُزَه anqoza، كِبَرگ kebarg= گياهانِ دارويى
927) بُتُمَرگ botomarg = اَمرِ با نشستن همراه با توهين و تحقير / بِتَمَرگيدن = نشستن به‏فرمانِ تحقيرآميزِ ديگران. نشستن به‏فرمانِ ديگرى در آن‏وقت كه فرمان دهنده خشمگين باشد. كلمه‏ى اهريمنى نشستن، بنشين به‏طورِ نفرين )دهخدا، 6111) / نشستن و خفتن با تحقير و خشونت )فرهنگ، 211) / )زرقان، 47) / )جهرم، 288) / تُمَرگيد = خوابيد )داراب،166) / تِمَرگيدن = نشستن )توهين آميز( )نيّر، 28) / به‏تومرگ، بنشين ]با تحقير و توهين[ )اِوَز، 99) / تُمَرگِده = خوابيدن به حالتِ عدمِ رضايت )لار، 50)
928) مى‏شينَه وقتى شَه گفتى بُتُمَرگ = مى‏نشيند وقتى كه به او گفتى بنشين
929) سَرِ پُى sar e pouy = سرپايى
930) مُسْتَراتون mostarہtدn= مستراح‏اتان، آبريزتان
931) مُسْتَراتون چرا آهك نَدَرَه = در گذشته براى ضدِ عفونى كردنِ آبريزگاه‏ها ازآهك استفاده مى‏كرده‏اند
932) خُورَك xowrak = )شايداز خور = خورشيد + ك كوچكى ( هواگير و روشنايى‏بخشِ سقفِ‏خانه، همانندِ خورك‏هاى سقفِ بازارِ وكيلِ‏شيراز / سوراخِ سقفِ‏اتاق براى راندنِ دود و جريانِ هوا )نيّر، 40) / )سروستان، 586) / )شيراز، 77) / دودكشِ بخارىِ بالاىِ بام در تداولِ مردمِ شيراز )دهخدا، 8860) / )واژه‏ها، 254)
933) گُشْنَه‏شَه، نون ماخا، كَپسول نَماخا = گرسنه‏اش هست، نان مى‏خواهد، قرص و كَپسول نمى‏خواهد
934) كُم = شكم
935) لافو = لحاف + واوِ شناسايى)معرفه(
936) دو سه شاهى‏اش هم‏كه بدهى، برمى‏دارد
937) بيزيت = ويزيت، پولِ ديدارِ با حكيم
938) پَت = درهم ريخته، شانه نكرده / به هم ريختن و درهم شدنِ موى و نخ )شيراز، 37) / موئى كه شانه به زحمت در آن حركت مى‏كند )زرقان، 38) / وِز شدنِ مو )نيّر، 24) / پشمِ نرمى كه از بُن موىِ بُز برويد )قاطع، 239) / )جهرم، 280)
939) چَغَل = مُجعَد،چسبنده،درهم‏فرورفته
940) نگاه‏كنيد: 62
941) اَغْم = كمرگاه، گودىِ بالاى نشيمن‏گاه
942) كِرم‏كُشى = كُشتنِ كِرمِ ساقه‏ى درختِ انجير
943) باركَنى = بهاركَنى، كَندنِ زمينِ پيرامونِ ساقه‏ى درختان با كُلنگ در فصلِ بهار به جهتِ آيش
944) چَن = چند
945) انجيرِ خَرى = انجيرِ نامرغوب، انجيرى كه به خر مى‏دهند
946) نَفَه = ليفه، قسمتِ بالاى زير شلوارى كه در آن بند يا كش مى‏كشند و مى‏توان آن را باز و بسته كرد )فرهنگِ لغاتِ عاميانه... ص 745) / ليفه، كنارِ بالايى شلوار كه آن را برگردانيده‏اند و نخى از آن مى‏گذرانند )واژه‏ها، 555) / )نيّر، 66) / )زرقان، 109) / )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = ليفه( )كيانى، 207)
947) سينه‏سوزون = شتابان، با عجله، عرق‏ريزان
948) زَدَه‏تِ كَفَه = راهِ دشتِ بى‏آب و علف را با شتاب مى‏پيمايد تا به كوهِ مقصدش برسد و كارِ خود را شروع كند / كَفَه = دشتِ بى‏آب و علف و آبادى / دشت، جلگه )فسا، 123)
949) ديگر: مَلكى‏ش از پس و پيش پِر مى‏خوره / نرسيده‏ى گودِموشو دِر مى‏خوره
950) مَشْكولَه)پهلوى( = )مشك+كول(مشكى‏كه‏بردوش‏وكول‏حمل‏كنند)واژه‏ها،573)/ظرف‏هاى‏بزرگى‏كه از پوستِ گوسفندبراى‏حملِ آب‏ونگهدارى‏آب‏درست‏مى‏كنند)سروستان،600)/مَشكو)گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208) / مشكو maكkow مشكِ آب‏كه معمولاً ازپوستِ‏بز درست‏مى‏كردند)حكمت، 189)
951) سوله sدla = نانِ نرم و ضخيمى كه از آردِ گندم، جو و يا ذرت مى‏پزند / نانى است كه از آردِ ذرت پخته مى‏شود )سروستان، 589) / نانى شبيه سُپُل ولى نازك‏تر و پهن‏تر كه از آردِ ذرت و گندم و جو و نخود و ارزن در منازل تهيه مى‏شد كه بدمزه‏ترين و دير هضم‏ترينِ آن سوله‏ى اَلُم بود )حكمت، 208)
952) اَرخُلاق = اَرخُلُق، )تركى( قبايى كوتاه درزير قباى مردان )فرهنگ كردى، 64) و )فرهنگ لغات، 38). لباسِ مردان پيش‏ازكشفِ‏حجاب. قبايى‏كوتاه‏درزيرِ قباى‏مردان)فرهنگ، 38).پالتوى‏ترمه)جويم، 411)، اصلِ آن به‏اعتبارِلغت‏نامه ارخالِق‏است و مرادازآن نيم‏تنه سه‏چاكى پنبه‏دوزى شده‏ئى است‏كه مردان زيرِ قبا به‏تن مى‏كرده‏اند )كوچه، ج 405 1)
953) ليپ و ليپ = پراپر، سراسر
954) غيلاغيل = پُر، انباشته، سرشار
955) نگاه‏كنيد: 96
956) يى لا = يك لا )سروستان، 603)
957) فوكَه = صداى متوالى و يك نواختى كه از دهان به وسيله‏ى دميدن توليد مى‏شود )واژه‏ها، 412)
958) واگيرُش = مقصدش
959) تورَه‏دون tدradoon = شغال دان، نامِ كوهى در استهبان
960) تورَه‏دون ، لى چيشley cضis ، چاهِ رَچَه cضہh e recضa، بيخَه beixa = نامِ كوه‏هايى در استهبان
961) ديگر:ازبَيَّلو مى‏چُلُپَه‏پوينو /ازخودِ خَنگ ميره تَه‏زينو / شوگرم رفته‏تِ تَه اُوباريكه/ ياكه پات‏كردنِ رَز، لى‏تَريكه ///اِمرو يَى‏ماه مى‏شَه‏كه اُوباريكه/ خودِبَچُّو تو رَزا، لى‏تَريكَه
962) نيم‏سوخته،برشته‏شده
963) واگيرُش = مقصدش
964) بَلَه‏روز = جايى كه خورشيد غروب مى‏كند
965) بَداُغُرَه = بداخلاق‏است، اوقات‏تلخ است /اخمو )شيراز، 20)/ اُغُر = اخلاق‏وحركات، اين‏كلمه در اصل آغار بوده چنان كه در شمس اللغات نوشته شده است آغار به‏معنى حركت است؛ بدآغار = بد حركت )واژه‏ها، 31) / اُغُر = )مصحف كلمه تركى اوغورovqor ) نامبارك، بدقدم، بدشگون، بدفال، اخمو، ترشرو )كوچه، شاملو، ج 2، ص 579) / )دهخدا، 2552) / بداخلاق )حكمت، 369)
966) چيزى به‏اونگويد
967) اَلُم = ارزن )سروستان، 578) / )آباده، 103) / گاورس )عميد، 858) / دانه‏اى كه به مرغ و خروس و كبوتر مى‏دهند. در سال‏هاى قحطى از آردِ آن نان تهيه كرده به مصرف مى‏رساندند )شيراز، 20) / غله‏اى است كه آن را گاورس و ارزن گويند )برهان قاطع، 112) / )زرقان، 29) / )داراب، 163) / )رشيدى( / )آنندراج( / )جهانگيرى( / )انجمن آرا( / )دهخدا، 2787)
968) گُهْر gohr = نصفِ روز، نيم‏روز )زرقان، 99) / گُر = )گاف كشيده تلفظ شود( در اصطلاحِ زراعى، مدتِ صبح تا ظهر را گويند )جهرم، 324) / )دشتستان، 110)
969) نون بَرى يَى پُخْ و يَى گُهْر نَدَرَه = نان براى يك پخت و يك نيم‏روز ندارد
970) نگاه كنيد به: 61
971) كَش = دفعه، مرتبه )سروستان، 594) / )شيراز، 120) / )زرقان، 88)
972) قاتِخِ يَى كَش و يَى ظهر نَدَرَه = خوراك براى يك بار و يك ظهر ندارد
973) اَرخُلاقُ‏ش ديگه جى مُهر نَدَرَه = لباسش از بس كه وصله خورده است حتا به اندازه‏ى زدنِ يك مُهر، از پارچه‏ى اصلى‏اش پيدا نيست
974) صُوبى sowbi = صبحى
975) نَنَه مُردو دَمِ صُوبى خونَه‏شو = آن مادر مرده، صبحِ زود در خانه‏اشان
976) نگاه كنيد به: 62
977) تيرِ تَه‏سفره زد و هَمبونَه‏شو = اشاره به‏اين داردكه هرچه درسفره‏داشتند تكاند و ديگر چيزى‏باقى‏نماند
978) سُوغون sowqدn = شيره، عصاره
979) نِقَه = صدا، اعتراض
980) نگاه كنيد به: 1
981) اُشتُلُم = )اُشت = اِشتاب، شتاب + تُلُمب = بلندى( = شتاب به‏سوى بلندى و خود را بزرگ و بالاتر از همه جلوه دادن )آباده، 96) / لافِ پهلوانى زدن، تندى، خشونت )فرهنگ واژه‏ها... در شيراز، ص 15) / )معين، 281) / تندى )طع، 96) / زور، تندى، ستم، داد و فرياد، پرخاش و هياهو )عميد، 129) /
982) نى‏من = نيم من
983) ديگر: ديرو، غُر زده، دَه روزه بيكاره / شَه ميگن اُش نَمِخيم زبون دَرَه
984) نگران، ناراضى
985) فَعلا = فعله‏ها، كارگرها
986) يااگر سوادِ خواندن‏ونوشتن دارد
987) لُنده = سر و صدا، غُر و لُند، غُرغُر
988) ديگر هيچ چيز به تو نمى‏دهيم
989) دَمِ‏زَردى وامى‏گَردَه تو كوتوك = پسين برمى‏گردد به‏آلونك كوچكش
990) تَريك‏تَر = تاريك‏تر
991) كُت = )پهلوى katak = خانه( لانه‏ى حيوانات، خانه‏ى محقر )جهرم، 317) / سوراخ )داراب، 174) / اتاقكِ چوبى و گِلى )سروستان، 593) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 205)
992) پيرُسوك pirosدk = پرستو / پرنده‏اى است سياه رنگ و مهاجر، از حشرات تغذيه مى‏كند و هميشه در حال پرواز است )شيراز، 43) / چلچله )زرقان، 42) / )داراب، 165) / )فسا، 120) / پيرُِك = )تحريف و مخففِ پرستوك( )جهرم، 284) / )نيّر، 25) / )سروستان، 185) / pirsuk )دشتستان، 84)
993) بَچُّو = بچه + واوِ شناسايى )معرفه(
994) گُى ميگَه gouy = گاهى مى‏گويد
995) فَك و فَعْلا = )مانندِ پَك و پول( كارگرها
996) ضيفه zeyfa = ضعيفه، اصطلاحى كه مردان براى زنانِ خود به كار مى‏برند/ ضعيفه = براى تحقير به زن مى‏گويند )سروستان، 591) / )نيّر، 53)
997) خُو xow = خواب
998) گُى ميگَه: ضيفه خدا خَ خو نيس = گاهى مى‏گويد: اى زن! خدا كه در خواب نيست
999) بندى ديگر: خانه‏اش هست به‏مانندِ سبد / غيرِ غَسّال كسى نيست بَلَد / گر چه توصيفِ كسان باشد بد / ليك زين مردمِ بدتر زِ يَهود / هيچ كس نيست كه باشد خشنود
1000) مَرْدَى mardey = مردهاى
1001) تون tun = آتش‏خانه‏ى حمام / گُلخن حمام )جهرم، 290) / گُلخَن، محل كوره‏ى گرمابه‏ها در ايام قديم و پيش از آن كه نفت‏سوزش كنند )كتاب كوچه، ج 649 10) / گُلخَن )فسا، 121) / محلِ كوره‏هاى حمام‏هاى سابق )فرهنگ، 223) سراغِ حمامى را از درِ خانه‏اش گرفتم. زنى گفت كه دارد تون را مى‏تابد )نفرين زمين، 161)
1002) اَى خدا كُنَه بِزَنَن‏تو اَزيرِ تون = اى خدا كند كه بزنندتان به زيرِ تون
1003) تَپيدين tapidain = تپيده‏ايد. خَم و دو لا شده‏ايد / تپيدن = فرورفتن و قراريافتن در جائى تنگ، مترادف چپيدن )كوچه، ج 118 9) / )سخن، 565) / تَپِدَه )لار، 49) / به زور يا پر رويى و سماجت داخل جايى يا دسته‏اى شدن )فرهنگ، 192) زن‏ها و بچه‏ها به‏ديدنِ امنيه همگى تپيدند توى آغل‏هاشان )دهخدا، 5616)
1004) ديگر: پيرَنِ جانى كورو و مُلكى بَرتو
1005) اَ گِدى a gedey = به گدايى
1006) نَنين naصnin = گهواره، ننوى بچه. قِسمى گهواره كه از پارچه يا چرم دوزند و از دو طرف آن را باطناب به دو درخت يا دو ديوار متصل كنند )فرهنگ، 846) / نئنين naضnin= / نَنّى nanni = نوان نويدن حركتِ طفلان در وقتِ چيز خواندن )طع، 1149) / ننو، گهواره )سروستان، 601) / )حكمت، 189) / نَنى، گهواره )اَهِل، 145) / )نيّر، 70) / وسيله‏اى درست شده از پارچه و تيماج و چوب كه به وسيله‏ى دو رشته طناب به دو نقطه وصل شده و در فضايى محدود حركت كند براى خواباندنِ نوزاد )شيراز، 153) / با كَششِ روىِ ن اول )زرقان، 110) / گهواره‏ى طفل )دهخدا، 20129)
1007) مى‏بينين نَنينْ تَرَه، بَچُو نيس = مترادفِ ضربِ مثلى است: جا تَره و بچه نيست
1008) تِليس = خيس، آبدار / رطوبتى ناخوشايند )كوچه، ج 460 9) / تيليس = خيس، آبدار )شيراز، 56) / كاملاً خيس )نيّر، 28) / تَر تليس = تَر و خيس. مرطوب )فرهنگ، 197) كجا بودى‏كه اين جورى ترتليس شدى؟ )انترى‏كه لوطى‏اش مرده بود، صادق چوبك، 37)
1009) اُو ow = آى
1010) بى قوتى bi qouti = بى خوراكى
1011) كُمُ‏ش = شكمش
1012) مِنَوش menavoك= آبِ بسيار كمِ آن
1013) كوروش kuruك= به‏هم آمده، درهم فرورفته، جمع شده
1014) بَنْتور bantour = سگ‏تور، جانورى شبيه شغال
1015) اِى خُ تَسْمَه‏ش كَشيدن از گُرْدَه = اين كه رمقش را كشيده‏اند / تسمه از گرده كشيدن = با فشار و زحمت از كسى كار كشيدن، كسى را به كارِ زياد واداشتن )واژه‏ها، 152) / تسمه از گُرده‏ى )پشتِ( كسى كشيدن = كارِ سخت از او كشيدن يا او را به شدت آزردن و شكنجه دادن )سخن، 610) / از طريقِ ارعاب، كسى را به اطاعتِ خود واداشتن و حقِ اعتراض براى او باقى نگذاشتن. كسى را كه پيشاپيش از او زهرِ چشم گرفته‏اند تا سرحدِ مرگ به‏كار واداشتن )كتاب كوچه، ج 370 2) و )فرهنگ، 53)
1016) بُويَى bowy = باباىِ
1017) ديگر: گُى اَ بچُّو ميگه بَنْتور برده / بُوا گُشنَه‏ش بوده سولا خورده
1018) بِپِلِكَه bepeleka = تلاش كند، كار كند، فعاليت كند / او هم اجازه داد شب‏ها در دفترش بخوابد و بعدازظهرها در چاپخانه‏اش بِپِلِكَد تا كارى فراگيرد. )لوح، دفترى در قصه، شماره 5، زمستان 53، ابراهيم گلستان، ص 39) / ديدم دختر هشت ساله‏اى در آن ميان مى‏پلكيد )سه قطره خون، 133)
1019) سيركِ كوهى، سِبزَه و ليس = گياهانى خودرو است كه در فصلِ بهار سبز مى‏شود و به مصرفِ خوراكِ بينوايان مى‏رسند
1020) زينو = نامى است براى كوه
1021) جِمِز = به‏جاى، در عوضِ
1022) لَندهور = مردى داراى اندامِ درشت و بسيار بلندبالا و بى مصرف و بى فايده )فرهنگ، 735) / شخصيتى در كتابِ سَمك عيار، بزرگ و گُنده، داراى هيكلِ درشت )فرهنگ كرمانشاهى، 365) / بزرگ و درشت )نيّر، 66) / دراز، قدبلند )زرقان، 103)
1023) دندون‏زن = هميشه در حالِ خوردن
1024) اَفتو aftow = آفتاب )دشتستان، 78)
1025) دومَنَه = دامنه، نامِ كوهى در جنوبِ خاورىِ استهبان
1026) جوشِ گرما تَى اَفْتُو دومَنَه = در جوشِ گرما زيرِ آفتابِ دامنه
1027) گُو گُندى gow gondy = گاوِ اَخته شده
1028) نَنَه = )اوستا hana) زنِ مسن )دشتستانى، 62) / مادر )دهخدا، 20129)
1029) تَنِ لوت = بدنِ لُخت و برهنه
1030) لوك = شتر
1031) بُوآ باد بِرَتِ بَناسَكِ = بابا بايد برود به بناسك / بَناسَك = انجيرستانى در شش كيلومترىِ شرقِ استهبان )حكمت، 388)
1032) واكُشَه = پرداخت كند، تسويه‏حساب كند
1033) ناشتا = )پهلوى nہكtak) غذانخورده )دشتستانى، 62)
1034) بى اُو bi ow = بدونِ آب
1035) پوشَن = لحاف يا پتو و شَمَد و آن‏چه را هنگامِ خفتن بر خود گيرند، پوشاك )فرهنگ، 174) )تنگسير، صادق چوبك، 333). لباس، پوشش، گاهى به روانداز و لحاف هم گفته مى‏شود )واژه‏ها، 126) / پوشاك، لباس، يا هر نوع پوشيدنى )شيراز، 44) / رختخواب، بستر )جهرم، 283) / پوشَنَه = سرپوش، هر چيزى كه آن را پوشند و در بر كنند )برهان قاطع، 274) / پوشاك و لحاف و غيره )نيّر، 25) / رختخواب، فرش )ممسنى، 111) / بستر، رختخواب )اَهِل، 140) / لباس، رختخواب )دشتستان، 86)
1036) شُو = شب
1037) بُوآت bowصہt = بابات، پدرت
1038) رو ru = اعتبار، حيثيتِ اجتماعى، آبرو
1039) نَه گِرُو = نه ختا چيزى براى گِرو گذاشتن
1040) ناگُذارى = نگذشتنِ روزگار
1041) دُز = دزد )نى‏ريز، 26) / )لار، 114) / )اَهِل، 131)
1042) قُلُغ = ماليات، انعامِ زوركى، پولى بوده كه فراش‏هاى حكومتى سابق به‏زور براى خودشان از مردم مى‏گرفته‏اند )واژه‏ها، 430)
1043) شَز كaz = از او
1044) مى‏سونَه misouna = مى‏ستاند، مى‏گيرد
1045) قُلُغَ‏م شَز مى‏سونه آدمِ ديون = ماليات هم از او مى‏ستاند آدمِ دولت
1046) ماصِل = مأمورِ وصول و حصولِ ماليات
1047) ريس = رئيس
1048) اَ خونَه نبود = منظور پدرِ خانواده است كه در خانه نبود
1049) گِرُو بوسونَه busuna = به‏جاىِ ماليات به‏گرو بستاند و بردارد
1050) بودونَه buduna = بداند
1051) او كه باد دردِ بُوآت بودونَه نبود = آن كسى كه بايد دردِ پدرت را بداند، نبود
1052) كَلَفَه = كلافه، مُچاله، لِه و لَورده. درهم شدن، گيج‏شدن، متحير و مبهوت )واژه‏ها، 469). سخت ناراحت و عصبانى كردن )فرهنگ، 650) / كلاف )سروستان، 594)
1053) كُنج = گوشه )سروستان، 595)
1054) يا شو كُشتن، يا اَ كُنْجى، خَفَه شدن = يا آن‏ها را كشتند، يا در يك گوشه‏اى، خفه شدن
1055) مُهلتُ‏موmohlat o mou = مهلت‏مان
1056) وُى‏سا voeysہ = بايست
1057) آبرومو ہbroomu= آبروى‏مان
1058) لَچَك )تركى( = چارقَدِ كوچكِ مثلثى شكل )جويُم، 416)
1059) لَچَك‏سَر = زن، كسى كه لچك بر سر مى‏كند. براى زن اين القاب به كار مى‏بردند: ضعيفه، بچا، زنكه، سرپوشيده، خونه، بنده‏ى خدا / لچك = )طع، 1033) / روسرى )فسا، 123) / روسرىِ مثلثى شكل براى زنان )نيّر، 65) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 207)
1060) مِخى mexey = مى‏خواهى
1061) هَمْسادُو = همسايه + واوِ شناسايى )معرفه(
1062) نگاه كنيد به 111
1063) عَرضومو = عرض‏مان، خواهش و تمناى‏مان
1064) نى من = نيم من
1065) او تَشُ‏ش تيز مى‏شد = او بيشتر آتشى مى‏شد
1066) شَز مى‏رِخت لُك و پُك = حرف‏هاى تند و تيز و ناهنجار از او مى‏ريخت
1067) هيز = ناپاك، هرجايى )فرهنگ كردى... 420) مُخَنَث، نامرد، مردى كه چشمِ او دايم در پىِ زنانِ ديگر است )فرهنگ لغات... ص 898) / مخنث )طع، 1223) / چشم دريده، بى حيا )جهرم، 339) / نانجيب و هرجايى، بى حيا و دريده، بدچشم )واژه‏ها، 642) / تنبل، پست )اَهِل، 146) / )نيّر، 74) / )عميد، 1101)
1068) ديگر: مَ مى‏گفت ضيفه، ئى بقاياىِ پيشه
1069) بَلْگو = برگه، ليستى كه اسامى ماليات دهندگان در آن مى‏نوشتند
1070) پا رَسوندَن = خبرچينى كرده‏اند، سوسه آمده‏اند، خودشيرينى كرده‏اند
1071) نگاه كنيد به: 52
1072) ناشتا = )پهلوى nہكtak) غذانخورده )دشتستانى، 62)
1073) اَ سه شى = به سه شاهى، منظور: مگر به يك شاهى و دو شاهى ما محتاج است؟
1074) ضيفه zeyfa = ضعيفه، اصطلاحى كه مردان براى زنانِ خود به كار مى‏برند/ ضعيفه = براى تحقير به زن مى‏گويند )سروستان، 591) / ضيفه )نيّر، 53)
1075) گُنده = بزرگ )داراب، 175) / )سروستان، 597)
1076) كُنده = اساس، پايه، تنه‏ى درخت )سروستان، 595)
1077) پات و پِر وِل كُن و از كُندَه بوسون = شاخ برگ‏ها را رها كن و از ساقه‏ى اصلى بگير
1078) نوتَ‏ى nutey = اسكناس‏هاى، پول‏هاى. اين كلمه از note انگليسى گرفته شده است، پولِ كاغذى )واژه‏ها، 602) / )نيّر، 70)
1079) اُساتَ‏م = استادت هم
1080) باجُ‏تو bہjutu= باجِ تان
1081) نَه بُويَى بى‏خون و مونِ جومَن‏پارَه = نه باباى بى خوان و مان )بدونِ خانه و سفره( لباس پاره
1082) كُمِ گُشْنَه = شكمِ گرسنه
1083) صَحْرِى بَرَهوت = صحراىِ بى آب و علف
1084) لِفْتَكَ‏ى leftakey= در اين‏جا مُراد طفلَك‏هاى بيچاره است. لِفت = ناآراسته، بدريخت، بدقواره، بدتركيب، نامأنوس، شُل و ول )واژه‏ها، 536) / لِفتَكى = شُل و ول، بدقواره )زرقان، 102)
1085) لِفْتَكَ‏ى بى سَر و بَر، بى ذات و قوت = اشاره به زن و بچه‏هايى است كه سر و سامانى و خورد و خوراكى ندارند
1086) پولِ رِنگ = پولِ جِلِنگى، پولِ نقد / پولِ خُردها تو جيبم جلنگ جلنگ مى‏كرد. )كوچه، ج 218 11)
1087) رو = روز
1088) ويليكاvilikہ = آويزان / )حكمت، 290) / بيليكا = آويزان شدن )فسا، 119 و 124) / بيلكا = گَرزِكا = آويزان )جهرم، 324 و 338) / هيلكا، هتيكا = آويزان )اِوَز، 102) / هئلِكا )اَهِل، 146)
1089) ديگر: يَى هَف‏هَش روز شَه تو آبريز بكنين / سنگِ تخمُ‏ش دو رو آويز بكنين
1090) لِفْت = بى سر و پا، بى چيز، بى آبرو
1091) تَه ميگَم! = برايت مى‏گويم
1092) دومَن = دامن
1093) اُسا = استاد، در اين جا مُراد، شاه است
1094) اينا رُو كار نيس = اين‏ها روشِ كار نيست
1095) بارِ دولت اَ سه شى ما بار نيس = بارِ دولت با صنار سه شاهىِ ما بار نمى‏شود
1096) اُسا از گُشْنَه گِدا دو سَرَه نَخَين = اى شاه، از آدمِ گرسنه‏ى بى چيز، از همه طرف نخواهيد
1097) اِسَدَين esadeyn = گرفته‏ايد
1098) دوبَرَه = دوباره
1099) چوغِ كار چاق كُناتو اَ ما نَزَنين = چوبِ مأموران و كسانى‏كه برايتان كارها را روبه‏راه مى‏كنند، به‏ما نزنيد
1100) اِى تَشا = اين آتش‏ها
1101) اُسا كريم = خداوند
1102) اگر گُر بُكُنَه = اگر شعله‏ور شود
1103) مى‏تومْبونَه mitombuna = از مصدر تُنبيدن = افتادن، آوارشدن، خراب‏شدن )فرهنگ، 212) / تنبيدن = خراب شدنِ بنا، سرنگون شدن، فروريختن )آموزگار، 182)
1104) اِى خوناى زَرْ زَرَكى مى‏تومْبونَه = اين خانه‏هاى نقش و نگارى و طلاكارى شده، خراب مى‏كند
1105) ايبون eybun = ايوان
1106) بون bun = بام
1107) مى‏رومْبونَه = ويران مى‏كند. رُمباندن، رُمبيدن = ريختن، خراب كردن، خراب شدن و بر روى هم فروريختنِ بنايى بر اثرِ زلزله يا سستى و نظايرِآن )فرهنگ، 421). چرا تيغه‏ى پشتِ دكان را رُمبانديد؟ )زمينِ سوخته، احمد محمود، 224)
1108) چى‏دار = )مخففِ چيزدار( متمول، دارا )جهرم، 296)
1109) بُوآ bowض‏ہ = بابا
1110) خُدَىxodey = خداىِ
1111) بَرىbarey = براى
1112) خان‏هاىِ
1113) پُىpoey = پاىِ
1114) شيشَك = گوسفندِ نَر بينِ شش ماه تا يك سال كه گوشتِ آن ظاهراً بهترين نوعِ گوشتِ گوسفند است )فرهنگ، 536) / بره ماده‏اى كه هنوز نزاييده است )واژه، 384) / بره‏ى ماده‏ى يك ساله‏اى كه هنوز نزائيده است )زرقان، 77) / ميشِ جوان يا دو ساله )سروستان، 590) / بره‏ى نَرِ يك تا دو ساله )سيرجان، 130)
1115) تيف tif= گندم و جوِ تازه رَسته
1116) كوتاه‏مى‏آيى
1117) مى‏نشيند به‏سرِ جاىِ‏تو
1118) گونه‏اى‏نفرين. يعنى‏همه‏ى اموالش‏باشد و خودش‏نباشد
1119) اين‏ها هنوزكم‏است
1120) هَسَمَه = تهديد، به رُخ كشيدن، ايجادِ خوف و ترس، مارْز دادن، كسى را ترساندن و لرزاندن / هِسبند )...كردن( = كسى را در فشار گذاشتن و با اصرار و اِبرام و به‏ضربِ رو و خواهش و تمنا به‏كارى وادار كردن. )فرهنگ، 884) / هَسَمَه‏دادن = به‏رخ كشيدن )حكمت، 225)
1121) كَلَك = 1- حقه‏ونيرنگ 2- نوعى منقل‏گِلى 3- وسيله‏اى‏چوبى برروى آب به‏جاى قايق )واژه‏ها، 4 (472- ازسرما درخود جمع‏شدن و مردن و خشك شدن. منظورِ شاعر همين قسمتِ‏آخراست/ منقل و آتشدانِ گِلى )طع،( / )جهرم، 321) / )عميد، 838) / )زرقان، 89)
1122) كارامو اَ پيش = كارهاى‏مان به‏پيش
2212) ley cضiك = لاىِ‏چشم، نامِ‏يكى‏از كوه‏هاى‏استهبان
1124) يَه لا = يك لا، پاره پوره، از هم وارفته
1125) تُوُندَه towonda = ازهمه قرض‏كرده، گوش‏بريده، پيچ‏وتاب‏خورده، قرض‏وقوله گرفته، رو زده‏است / تاوندن tہvondan )تاو= تاب= پيچ‏وتاب + اندن =پسوندِمصدرى( كسى‏را بازبانِ‏چرب‏ونرم منحرف‏كردن و فريب‏دادن)جهرم،286)/كسى‏را گول‏زدن‏وفريب‏دادن،تاب‏دادن و تابيدن، گرفتن روغن از دنبه و پيه )واژه‏ها، 164)/تُوُندَن = اغفال‏كردن،تابيدن)نيّر،29)
1126) اعتباروآبرويى‏دربازارندارد،كسى‏به‏اوقرض‏نمى‏دهد
1127) كُنج و كو كردن = كاويدن و جست و جو كردن، براى يافتنِ چيزى يا جايى و يا اشياء را زير و رو كردن )واژه‏ها، 483) / كُنج و كُوَك konj kovak از واژه‏ى كُنج به معنى گوشه و كووك مصطلح شده‏ى كاويدن است )شيراز، 127)
1128) كُنج‏وكُو شَم بِدى konj o kow كm bedi = او را موردِ كَند و كاو هم قرار بدهى
1129) صَنار = در تداولِ عامه مخففِ صد دينار است و آن سكه‏اى بود از مس معادلِ دو شاهى. و ده عددِ آن يك قران )يك ريال( و سال‏ها رايج بود )دهخدا، 13273) / صَنار = تحريف و به‏معنى صد دينار است و آن سكه‏اى است كه معادل دو شاهى بوده و ده عدد آن يك قران )يك ريال( بوده است. اين سكه را محمدى هم مى‏گفته‏اند. )واژه‏ها، 388)
1130) ديگر: شوهرِ من كه كارُوزار نداره
1131) سَرپوشيده = براى زن اين القاب به‏كار مى‏بردند: ضعيفه، بچا، زنكه، سرپوشيده، لچك بسر، لچك سياه، اهلِ منزل، بنده‏ى خدا، خونه )خانه(
1132) اَ پيشِ چيشُ‏ت بيار = به پيش چشم‏ات بياور
1133) يا خدا اَ پيشِ چيشُ‏ت بيار و بُرُو = خدا را در نظر بگير و برو
1134) اَلچَك = وسيله‏اى است‏از چوب كه دستِ مجرمان و زندانيان را درآن مى‏گذارند. )فرهنگ زرقان، ص 29) / آلتى بوده است كه با آن دست‏ها و پاى‏هاى زندانيان را براى شكنجه فشار مى‏داده‏اند و آن عبارت از چهار ميله آهنى بوده كه بينِ انگشتان قرار مى‏داده و به‏وسيله‏ى نخ‏هايى آن‏ها را بهم نزديك مى‏ساخته‏اند تا انگشتان در فشارِ شديدى واقع گردد. در مكتب‏خانه‏ها هم به تقليدِ اَلچَك، چهارتكه چوب را لاىِ انشگتانِ بچه‏ها گذاشته و به‏وسيله‏ى كشيدن بندهايى كه دو طرفِ آن‏ها بوده انشگتان را فشار مى‏داده‏اند )واژه‏ها، 34) / )شيراز، 20)
1135) لچك = )طع، 1033) / روسرى )فسا، 123) / روسرىِ مثلثى شكل براى زنان )نيّر، 65) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 207)
1136) لَت = تكان خوردن، كج و معوج شدن، صدمه ديدن )شيراز، 140) / )زرقان، 101)
1137) شى كi = زيرآب، سوراخ ته حوض و استخر
1138) يَى روش yay ruك = يك رويه‏اش، صاف
1139) پَلْكو palku = خُرد و خمير، لِه و لَورده، گندم و جو و ذرت و مانندِ آن كه در آسياب، شكسته و خُرد شود اما درست آرد نشود / پله‏كو = )كوتاه شده پيله‏كوب؟( نيم‏كوب، بلغور، درشت سوده )كتابِ كوچه، جلد 684 7)
1140) مُوَل moval = انتظار، معطل، منتظر / به‏انتظار نشستن )سروستان، 600) / به‏انتظار، به‏اميد )حكمت، 247)
1141) بُويى bowey = باباىِ
1142) اِشْنُفْت = شنيد
1143) ميرَه يَى راسِ پاتَخت = يك راست )مستقيم( به‏پايتخت مى‏رود
1144) تهرون دِگَه جى من و بُوآ نيس = تهران ديگر جاىِ من و بابا نيست
1145) نگاه كنيد به: 70
1146) نگاه كنيد به: 28
1147) هَردالا = اَردال‏ها، نامِ طايفه‏اى است از ايلِ خمسه كه حجمِ عمده‏اى از آنان در روستاىِ گُرده‏ى استهبان زندگى مى‏كنند
1148) كَلومتر = كلانتر، بزرگِ محل )سروستان، 594)
1149) دَرِ تا باشَه = درش هميشه باز باشد، مهمان بپذيرد
1150) بُنِ دردُت بُخونَه، تَه وا بِرَسَه = دردت را ريشه‏يابى كند و رسيدگى نمايد
1151) پاشَه = بلند شود، از جا خيزد
1152) پاشنَه‏ش بِكَشَه = پاشنه كشيدن به معناى خود را براى اقدامِ حركتى و انجامِ كارى آماده كردن
1153) شَز كaz = از او، اَزَش
1154) تُر = آگاه، جويا، سراغ، ديدار، آگاهى / به‏طرفِ، به دنبالِ )زرقان، 45) / نزد )سروستان، 582) / سراغ )حكمت، 286 و 364) / تُر و بوtorobد = سراغ و اثر )حكمت، 246 و 361) / نيس تُر و بو = از او خبرى نداريم / تُر گرفتن = جويا شدن، سراغ گرفتن؛ مثلاً تُرش را بگير، يعنى او را جست و جو كن و سراغش را بگير )واژه‏ها، 145) / تُر بردن = تجسس و تفحص كردن ، اطلاع حاصل كردن )جهرم، 287)
1155) بُوآ شَز نيس تُر و بو = از بابا هيچ خبرى نيست
1156) نگاه كنيد به: 197
1157) هَفْ شُواَدَر hafكowصdar= هفت شبانه روز خارج از خانه
1158) كو = كوه. به ضرورتِ قافيه ه حذف شده
1159) كاكا = برادرِ كلان را گويند )قاطع، 877) / )جهرم، 317) / برادر )داراب، 174) / )سروستان، 593) / )زرقان، 83)
1160) بيوينى bivini = ببينى
1161) برو تو شوهَ بُگو كua = تو برو به آن‏ها بگو
1162) ريسو reysou = رئيس + واوِ شناسايى
1163) اگر ريسو ميگى، نخورى گولُش = اگر آن رئيس را مى‏گويى، فريبش را نخور
1164) جُلُ‏ش = منظور لباسش هست / نگاه كنيد به: 2
1165) ديگر: گفت بايه چَكِ اوسالى پيدا بِشَه / كه همه‏ش تَز بوسونى‏م، يَى‏جا بِشَه
1166) اگه خواس بِرسه، جُلُش ميدن كولُش = زيرا كه اگر خواست به‏دردِ مردم برسد، جُل و پلاسش را به كولش مى‏دهند و بيرونش مى‏كنند
1167) لَنت = تنبل )فسا، 124) / لَنتى = تنبل )داراب، 176) / )سروستان، 599) / لَنتى = آدمِ تنبل. معروف است شخصى بنامِ لَنتى آنقدر تنبل بوده كه وقتى در نقطه‏اى مى‏نشسته حتى با آمدنِ آفتاب و گرما از جاىِ خود حركت نمى‏كرده و منتظرِ برگشتنِ مجددِ سايه مى‏شده است )جهرم، 330)
1168) لَنْتُ‏ش داده بود = تكيه داده بود، لَم داده بود
1169) چونَه = چانه، پُرگويى در امرِ خريد و فروش )دهخدا، 7045)
1170) لَغَت = لَگَد )داراب، 176) / )سروستان، 598) / )نيّر، 66) / )حكمت، 175)
1171) نگاه‏كنيد: 62
1172) چيشَكِ گِليمو و هَمْبونَه مى‏زد = زيرِ چشمى گليم و كيسه‏ى آردى را در نظر مى‏گرفت
1173) پِلاس = تكه پارچه / پلاس = فرش كم بها، گليمِ ارزان قيمت، زيلو )كتاب كوچه، ج 637 7) / اثاثيه‏ى منزل )در صورتى كه بخواهند آن را محقر و مختصر جلوه دهند( )فرهنگ، 169) / خيمه‏اى ديد، در وى پلاس‏پوشى نشسته. زر به وى سپرد تذكرةالاولياء، عطارِ نيشابورى، ص 72)
1174) پَريد و چار تا پِلاسَ‏م وَر دُشت = از جا برخاست و چند تا لباس و خِرت و پِرت را هم برداشت
1175) طُرْفَ‏ى = طرفه‏ى، عجيب و غريبى / منظور كلمه‏ى مصادره است
1176) اَ دَر = بيرون )لار، 110)
1177) اَ دَر اُرد = به در آورد
1178) نگاه كنيد به: 2
1179) جُل آبيو = )جُل + آبى + واوِ شناسايى( اشاره به آجانِ زمانِ شاه است كه لباسش آبى رنگ بود
1180) سُكْمَتى sokmati = بدذات، بدجنس، بداخلاق، بدقِلِق، لجباز، يك‏دنده / يك دنده، لجباز )حكمت، 222) / سُكمَت = آدمِ بدخُلق. عبوس )جهرم، 309)
1181) كُرُك = كُرْك = ماكيان را گويند كه از بيضه‏كردن بازآمده و مست شده باشد )طع، 901) / دوره‏اى كه مرغِ خانگى تخم نمى‏گذارد و مست و آماده‏ى خوابيدنِ بر روىِ تخم است )جهرم، 319) / مرغِ كُرُچ )سروستان، 594) / مرغِ از تخم افتاده كه آماده‏ى خوابيدن است )نيّر، 60) / )شيراز، 120) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 205) / كُريك )دشتستان، 105)
1182) اِنْگا مُرغِ كُرُكِ قُت‏قُتى بود = انگار مرغِ كُرچِ قدقدى بود
1183) دِرّ = دَرز = شكاف. دَرزگرفتن = شكافى را دوختن )واژه‏ها، 264 و 265
1184) دِرِّتومون = پارگىِ‏شلوار /نك: 123
1185) تومونُ‏ت = تُنبان‏ات، زيرِشلوارى‏ات /نك:123
1186) نَه پاكَت مى‏ديم = نه نامه و شكايتى مى‏نويسيم
1187) پوى‏نى = پايينى. مراد مسئولينِ رده‏هاى پايين است
1188) خُدَى xodey = خداىِ
1189) تا خُدَى بالى‏سَرى راش واكُنَه = تا خداىِ‏بالاىِ‏سرى راهش‏را بازكند
1190) بوكوفه bukufa = بكوبد
1191) فوك fook = 1- براى پيوندِ يك درخت به درختِ ديگرى پوستِ تركه‏ى نازكِ آن را به صورتِ لوله در مى‏آورند كه به آن فوك گفته مى‏شود. 2- معناى ديگر كه در اين شعر كاربرد ندارد: سوت
1192) قادمه qہdma = ريسمان مويى، ريسمانى‏كه‏ازموى ريسند وباآن جوال‏وگاله بافند. دربعضى نقاط بندهاى پشمى‏راهم قاتمه گويند )واژه‏ها، 415) / بندِ موئين )ممسنى، 116) / قاتمه = )تركى( ريسمانى كه از مو تابيده شده )جهرم، 316)/ قاتمه، ريسمانِ مويين و خشن كه براى كارهايى نظيرِ پالاندوزى و بستنِ چيزهاى خشن و بارهاى سنگين به كار مى‏رود )فرهنگ لغات...ص 594). موى دُم و يالِ اسب و استر، به رَسنى كه از اين گونه مو بافته شده باشد نيز مى‏گويند )تنگسير، صادق چوبك، ص 350)
1193) بادُم bہdom = بادام
1194) اَرْژِن = ارجن، درختِ بادامِ تلخِ وحشى، كه چوبِ آن در صنايعِ دستى موردِ استفاده قرار مى‏گيرد )كوچه، جلد 2، ص 206) / درختى از گل‏پروانه‏اى‏ها است كه از آن صمغ مى‏گيرند )كهگيلويه، 11) / نوعى از درختِ بادامِ كوهى است و ثَمَرِ آن بسيار تلخ مى‏باشد و آن را در دواها بكار برند و چوبِ آن را عصا كنند و پوستِ آن را بر كمان پيچند )طع، 73) / اَرژِن = اَرجَن = بادامِ تلخِ كوهى )محقق، 23) / درختِ بادام تلخ )به‏گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = اَرچن( )كيانى، 194) / )دشتستان، 78) / )آباده، 87) / )حكمت، 338)
1195) چيش مى‏گردونه = دائم به زيرِ نظر دارد
1196) بُزاى آغا = بزهاىِ خان و بيگ
1197) پوى pouy = پاىِ، به‏جاىِ
1198) سَرَك = مقداراضافىِ از هر چيزى
1199) يا نزول‏خور پوى سَرَكِ پول مى‏بَرَه = يا اين كه نزول‏خور به‏جاىِ اضافه‏هاى سودى كه خودش حساب كرده است مى‏برد
1200) بندى ديگر: بعدِ يك قرن كه با تيشه و بند / كرده بادام به‏اَرژن پيوند / تا زمانى كه شود سبز و بلند / به‏اميدى كه بچيند ثَمَرُش / ناگهان سُوم زند از پا و سَرُش
1201) سَرپوشيدا = زن و دخترانش
1202) خوشال = خوشحال
1203) پوكَل pukal= مويز و انجير و سايرِ ميوه‏هاى خشكبار كه از درون تهى شده باشد
1204) خُشْكال = سر و شاخه‏هاى اضافى درختِ انگور را مى‏بُرند و دسته‏اى كه فراهم آمد سنگى بر آن مى‏گذارند و پس از خشك شدن آن‏ها را جمع كرده و براى خوراكِ گوسفندان استفاده مى‏كنند
1205) بوفوروش = بفروش
1206) ضيفه zeyfa = ضعيفه، اصطلاحى كه مردان براى زنانِ خود به كار مى‏برند/ ضعيفه = براى تحقير به زن مى‏گويند )سروستان، 591) / ضيفه )نيّر، 53)
1207) اِشْكَكَ‏ى eكkakey= انجيرهاىِ‏نارَس / اشكوئك )خفر، 516)
1208) نى مَن = نيم من
1209) پوكَل poukal = مويزِ خشك شده‏ى ميان تُهى
1210) ديگر: خيكِ گيخه‏ى با هَفَش من پوكَلو
1211) سى‏دَر = سُرمُك، گياهى‏است‏خوشبو و خوردنى شبيه‏پياز كه‏در بهار به‏طورِ خودرو دركوه‏ها مى‏رويد / گياهى است علفى از تيره‏ى پياز كه از اسفندماه در ارتفاعات سبز مى‏شود و برگ‏هاى آن به‏مصرفِ خوراكِ انسان مى‏رسد )حكمت، 275 و 329)
1212) اِشْبَه = نامِ كوه و منطقه‏اى است در جنوب‏خاورىِ استهبان
1213) بِلْهَر = گياهى است مخصوصِ گوسفندان
1214) جَك و جَغَلا = بر و بچه‏ها
1215) نِفْلَه = نابود
1216) پَك و پَسَلا = پشت و پناه‏ها. پَسَله = نهان‏جاى، جاىِ نهانى، پنهان )فرهنگ، 163). جاهاى دورافتاده، ريشه اين‏كلمه پس مى‏باشد )واژه‏ها،112) / دوراز ديد و نگاه و شنيدِديگرى )شيراز،40)/)دهخدا، 4903)
1217) بندى ديگر: بعدِ دَه سال خريده است لباس / روى‏هم رفته‏بيست گَز كرباس / بَر كشيده است به‏زمين چون لمباس / فيلمِ خوبى است بياييد همه / مُفت تفريح نماييد همه
1218) هَفىَ‏م = افعى هم / هَفى hafi = اَفعى )داراب، 180) / )سروستان، 602) / )دشتستان، 115)
1219) فوكَه = صدايى كه متوالى و يك نواخت از دهان به‏وسيله‏ى دميدن توليد مى‏شود مانند صداى مار و غيره، صداى تند تند نفس زدن )واژه‏ها، 412)
1220) اَلِشْتى aleكti= لاغر و زردنبو و مُردنى / اَلِشت = عوض و مبادله. به‏اشخاصِ زشت و بدمنظر و لاغر و مُردنى گويند. وجه تسميه‏ى اين كلمه‏ى به اين گونه اشخاص، يك عقيده‏ى قديمى است بدين ترتيب: گويند وقتى كه فرزندى متولد مى‏شود، اگر آن را در اتاقى تنها بگذارند جن‏ها )اجنه( مى‏آيند و آن را برده و يك بچه جنى را كه به عقيده‏ى آن‏ها زشت و زرد و ضعيف و لاغر و مُردنى است به جاىِ آن مى‏گذارند و اين گونه اطفال را اطفالِ اَلِشتى يعنى عوض شده )عوضى( گويند. )واژه‏ها، ص 35) / بچه‏ى لاغر و زشت )جهرم، 274) / زشت بدقيافه )شيراز، 20) / آدم لاغر و ضعيف و زشت اندام )زرقان، 29) / عوضى، نوزادِ ضعيف و رنجورى كه در بَدوِ تولد وزن و قيافه‏ى غيرِ طبيعى دارد و معتقدند جن است )سيرجان، 17) / زشت، بى ريخت، بى نظافت )نير، 16) / آلِشى = عوضى )آباده، 99) / آلِش = عوض و بَدَل )عميد، ص 74) / )سيرجان در آئينه زمان، ص 398) / اَلِش = عوض )سروستان، ص 578)
1221) اُم بُخورَن = مرا بخورند
1222) خِنْجال xenjہi = چنگال، ناخن )واژه‏ها، 249) / )سروستان، 586) / ناخن‏كشيدن بر روى پوست كسى / خِنج = ناخن و چنگال، خِرِنج و خِرِنجال )واژه، 251) / چنگالِ تيزِ جانوران، ناخنِ‏بلند و تيزِانسان چنانچه ازآن براى حمله به‏كسى استفاده‏شود )فرهنگِ زرقان، 60) / ناخن‏كشيدن بر پوستِ‏كسى و اثرى كه از آن باقى بماند )فرهنگ، 333) / ناخن و چنگالِ جانورانى مثلِ سگ و گربه )شيراز، 76) / ناخن‏هاى بلند و تيز )شهرستان جهرم، 298) / )خفر، 527) / خنجك = خِنج = خجك يك نوع خار است )فرهنگِ اسدى( / ناخن، خنجال = پنجه )حكمت، 366 243) / )مى‏آيد از كجاى جهان، از كجاى جان؟ / معلوم نيست! / اما به ناگهان مى‏آيد / تا ردِ خنجش‏را بگذرد / و حمله‏مى‏برد به‏چهره‏ات اين تيغه شيار / مثلِ هجومِ سار، به‏روياى كودكان. دفترِ ميوه‏ها، منصورِ اوجى، 1379، ص112)
1223) اُم بِدِرَن = مرا بِدِرَند، پاره‏ام كنند
1224) چاروادار = )صفت فاعلى( كسى كه شغلش باركشى با حيواناتِ چهار پا است / چاروا = حيواناتِ باركش: اسب، يابو، قاطر، الاغ، شتر )واژه‏ها، 198) / )سخن، 780) / مُكارى )فرهنگ، 260)
1225) نگاه كنيد به: 142
1226) شَلْوَه = شَروه، نوعى آواز و خواندنِ دوبيتىِ پُرسوز و گداز و غم‏آور / )پهلوى srآd = سرود( )دشتستانى، 54) / شَروه )داراب، 172)
1227) تَنْگ = بند و تسمه‏اى كه دو طرفِ پالان را به زيرِ دلِ چارپان مى‏بندند
1228) مُل = گلو، گلوگاه / در لهجه‏ى يزدى و شيرازى و لُرى به‏معنى گردن است )فرهنگ، 793) / انتها، بيخ )داراب، 178) / گردن، پشتِ گردن )سروستان، 600) / )زرقان، 106) / )نيّر، 68) / در تداولِ مردمِ شيراز و يزد = گردن )دهخدا، ص 18920) / در لهجه‏ى شيرازى و يزدى و لرى = گردن )جمال زاده( / )شيراز، 149) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208) / )دشتستان، 112)
1229) اَ مُلِ طاقچه ببينم زَنْگُ‏ت = گونه‏اى نفرين است، اشاره بدان دارد كه سَقط بشوى و بميرى و من زنگِ تو را در كفِ تاقچه ببينم
1230) بَنْج و پى‏مال شده = خرى كه قَفَل و زانوهايش زخم شده باشد
1231) گُشنَه goكna = )پهلوى gursk) گرسنه )جهرم، 325) / گُسنَه = گرسنه )ممسنى، 118) / )سروستان، 597) / گُسنه )سعدى( / )اِوَز، 109) / )لار، 115) / )زرقان، 97) / گرسنه )نى‏ريز، 9) / روزى را كه خدا هر جا شد مى‏رساند، من هم كه تا حالا گشنه نمانده‏ام )ديد و بازديد، جلال آل‏احمد، ص 12)
1232) ماخات = مى‏خواهد
1233) بورونَه buruna = براند
1234) دوده dدda = گونه‏اى خرِ مقاوم و مناسب / الاغى كه رنگش تيره است )سروستان، 587)
1235) ديزَه diza = الاغ و چاروايى كه رنگِ آن به‏سياهى مى‏زند )فرهنگ، 406) / اسب يا هر چهارپايى كه رنگِ آن خاكسترىِ مايل به‏سياه است )سخن، 1093) / خرِ سياه، خرِ پوز سياه )دشتستانى، 71) / صفتى است براى خرى كه ناگهان از جاى حركت نكرده و مى‏ايستد )جهرم، 303) / خرى كه پوزه‏ى سياه دارد، خرِ لجوج )كردى، 240) / چاروايى كه رنگش سياه باشد )معين، 1593) / اسب و استر و خر را گويند كه از كاكل تا دمش خطِ سياهى كشيده شده باشد، و الاغ و چاروايى كه رنگِ آن به‏سياهى و سبزى مايل بُوَد )قاطع، 523) / خرى است كه گويند خود را در آب غرق مى‏كند تا ضررِ صاحبش باشد. به‏اشخاصِ لجباز كه براى لجبازى به‏خود صدمه مى‏زنند گفته مى‏شود )فرهنگ، 325) / من و زارمحمد دوپشته بر الاغِ ديزه‏ى بندرى سوار مى‏شديم )شلوارهاى وصله‏دار، 168)
1236) گَر خواسى بى‏شى‏نى = اگر خواستى بنشينى
1237) تَه ميگَه‏ت = به‏تو مى‏گويدت
1238) بَهْلِجَه bahleja= با عجله، دست و پا گم كردن
1240) هندل
1241) حركت
1242) پرهيز
1243) رِه = اسهال
1244) بوخون buxun = بخوان
1245) اُو گرم = آبِ‏گرم. چشمه‏اى است داراىِ آبِ گرم و معدنى بينِ راهِ سهل‏آباد و خانه‏كِت از روستاهاى خيرِ استهبان
1246) خونَه‏كِت xuna ket= خانه كِت، نامِ روستايى در شمالِ باخترىِ استهبان
1247) اُو دونِ بُز = آب‏دانِ بز، كيسه‏اى با مايعى سفيدرنگ در شكمِ بز
1248) تو مِخى دَر بِرَه از سينه‏ى دُز؟ = تو مى‏خواهى )انتظار دارى( كه چنين ماشينى از سينه‏ى دزد در برود؟!
1249) پَرغَم parqam= پَرت، ساقط
1250) وى‏مى‏سَه veymisa= مى‏ايستد
1251) اَ تو راه وى‏مى‏سَه بادْ اُش بِكَشى = در بينِ راه مى‏ايستد و بايد او را بِكَشى
1252) لِمارْگ lemہrg= ناتوان، ريزنقش، لاغر و مُردنى / لِمارك = لِج‏مار = آدمِ باريك اندام و لاغر )جهرم، 328) / لِمار = لاغر، باريك اندام )سروستان، 599) / )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = لِخارت( )كيانى، 207) / لاغر )حكمت، 213)
1253) مُتُلُ‏ش = موتورش
1254) دوده dدda = گونه‏اى خرِ مقاوم و مناسب / الاغى كه رنگش تيره است )سروستان، 587)
1255) لِفت = بى سر و پا، بى چيز
1256) مى‏چَپونَن = مى‏چپانند، به‏زور جا مى‏دهند
1257) اُتُل = تحريف شده‏ى اتومبيل است كه به‏تخفيف اُتُل مى‏گويند )كتاب كوچه، جلد 2، ص 121)
1258) شوفِرِ شو كufereكu = شوفرشان، راننده‏اشان
1259) اُوسَرُشو = افسارشان / اُوسَر = دهنه اسب و استر )به‏گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = اوسار( )كيانى، 195) / )دشتستان، 79)
1260) اُتُل‏چيو = )اتومبيل‏چى + واوِ شناسايى( آن راننده
1261) نگاه كنيد به: 28
1262) قول qoul = گود، عميق، ژرف
1263) دَمَرو = چپه، كُپه، وارونه / در حالِ خَم افتادگى )آموزگار، 283) / وارونه شدن )سخن، 1057) / واژگون )سيرجان، 97)
1264) چپانده = چيزى را به‏زور و فشار ميانِ چيزِ ديگر جادادن )فرهنگ، 264). همه‏ى خرابى ما به‏گردنِ همين خرافات است كه بچگى توى كله‏مان چپانده‏اند )سايه روشن، 79)
1265) پَرچين‏كَردن = پرچ‏كردن = فروبردنِ‏ميخ‏درچيزى‏وسرِآن‏راباچكش‏ومانندِآن‏كوبيدن‏وپهن كردن )فرهنگ، 156)/فشردگى‏وپهن‏شدگىِ‏سرِتيزِميخِ‏اتصال درپشتِ‏كار، به‏صورتى‏كه‏ازآن سو نيز شكلِ سپرگونه‏ى بالاى ميخ‏را پيداكند )كوچه، ج 370 7)
1266) مى‏سونَهmysuna= مى‏سِتاند،مى‏گيرد
1267) اَگَرَم خواسومو بِدَه = اگرهم‏خواست به‏ما بدهد
1268) ريسواَم = آن‏رئيس‏هم
1269) كُتَل = گردنه،سربالايى كوهستانى‏وخطرناك)دشتستان،103) / )تركى، مغولى( )جويم، 416)
1270) دَمَه‏رو damaru = واژگون، سرازير، وارونه چپه، كُپه / در حالِ خَم افتادگى )آموزگار، 283) / وارونه شدن )سخن، 1057) / واژگون )سيرجان، 97)
1271) رُل = فرمان
1272) جَوُونى javuni = جوانى
1273) چوغ = چوب
1274) جى نِشينُ‏ش = جاىِ نشيمن‏گاه‏اش
1275) اِكْبيرى = نكبتى و كثيف )واژه‏ها، 33). زشت و كثيف، نفرت‏انگيز و مُهوِع )كتاب كوچه، ج 656 2)
1276) ديگر: گَر به‏ماشينِ شما اِنجين است / زيرِ دُمبِ خرِ ما اَن چين است
1277) يَى yay = يك
1278) ماخام = مى‏خواهم
1279) چِنْگ = به انتهاى برآمدگى‏هايى مثلِ كوه، درخت و دماغ گويند )شيراز، 64) / )زرقان، 56) / نُك )سروستان، 585) / اول )نيّر، 34) / )جهرم، 296) / )سيرجان، 77) / چِنگ = منقارِ پرندگان )خفر، 526)
1280) بَراتون بِگَم از اى قِصّا بِخْتَر = براى‏تان بگويم از اين قصه‏ها بهتر
1281) رُو واكُنو اَ ruvہkonua= رو باز كنان است / روواكنو rouvہkonد = در مراسمِ شيرينى خوردن و بعد از رفتنِ مَدعوين، داماد را به‏اتاقى كه عروس در آن هست راهنمايى مى‏كنند و همه از آن جا خارج مى‏شوند؛ در اين حال داماد مُجاز است روبنده‏ى همسرِ آينده‏اش را كه مدت‏هاست عقد كرده‏اند كِنار بزنند و براى اولين‏بار او را ببيند، )حكمت، 213)
1282) تَموشَى tamuكey = تماشاى / مراسمِ تماشاى عروس روزِ قبل و بعد از حجله رفتن )حكمت، 231)
1283) پى‏زده‏ى pyzaday= پيرزاده، فرزندِ شوهر از زنى‏ديگر / پير = پدر + زاده پسرخوانده و دخترخوانده )جهرم، 284) / )در اصل پيش زاده بوده( به اولادى گفته مى‏شود كه‏از زنِ ديگرِ شوهر باشد. اگر مردى دو زن داشته باشد اولادِ هر كدام پى زاده ديگرى است. )پى زاده نسبت به‏اولادِ يك زن و دو شوهر گفته‏مى‏شود( )واژه‏ها، 130)
1284) مَش‏جانو اَ = )مَش + جان + واوِشناسايى + اَ( مشهدى‏جان است
1285) كِل = هلهله‏ى زنان در عروسى، لى‏لى )سروستان، 594) / كِل زدن = )اسمِ صوت( صداى هلهله‏اى كه زنان در موقعِ سُرور و عروسى سر دهند )جهرم، 320) / )نيّر، 60) / هلهله و شادىِ زنانه كه به‏صورتِ فرياد از گلو خارج شده و با حركتِ مرتبِ زبان صدا نوسان پيدا كرده و صوت تقريباً به‏صورتِ تكرارِ حرفِ ل به‏گوش مى‏رسد )شيراز، 123) / )زرقان، 89) / )دشتستان، 105)
1286) شَپَك‏زدن = دستك‏زدن، كف زدن / شَپَك = دو كفِ دست‏را به‏هم زدن كه آن‏را كف زدن و دستك زدن هم گويند )واژه‏ها، 368) / دست زدن )داراب، 172) / كف زدن )شيراز، 97) / دستك زدن )زرقان، 76) / شَپ = كف زدن )دشتستانى، 71)
1287) گِشْت = همگى باهم
1288) كُپ = لُپ / گونه و رخسار )اَهِل، 144) / دهان )طع، 886) / )سخن، 1781) / )معين، 2895) / )دهخدا، 16004) / صورت و گونه )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 205) / كَپ، دهان )واژه‏ها، 446). )نيّر، 59). )سخن، 1781). )معين، 2895) / اندرونِ دهن باشد و آن را آكُپ و ]لنبوس[ نيز گويند و به‏هندى ]كاله[ نامند )جهانگيرى، 650) / از لجاج خويشتن بنشسته‏اى / اندر اين پستى لَب و كُپ بسته‏اى )مولوى(
1289) نگاه كنيد به: 27
1290) شِوِر كever = آويزان
1291) واسونَك vہsunak = )وا = باز + سون = مخففِ ستودن + ك تصغير( اشعارى كه با آهنگى مخصوص در موقعِ عروسى در توصيفِ عروس و داماد خوانند )جهرم، 337) / واسونك يا آسينك خواندن )خفر، 544) / ترانه‏هاى عاميانه در جشنِ عروسى و ختنه‏سورانى )نيّر، 71) / )شيراز، 155)
1292) عَهروس = عروس. در ترانه‏ها بنا به‏نياز، اين واژه كش و قوس پيدا مى‏كند و گاهى عَهروس، عاروس و آروس بر زبان جارى مى‏شود
1293) كَپ = دهان
1294) كُچه = چانه
1295) نك: 102
1296) كشفِ حجاب = شاعر اشاره دارد به سال 1314 و دستورِ كشفِ حجاب توسطِ رضا شاه
1297) ديگر: با چنين منظره‏ى زشت و خراب / آه از آن دَم كه شود كشفِ حجاب
1298) اومَدَيم اُش ببريم، اُش نَميات = آمده‏ايم او را ببريم، او نمى‏آيد )راضى به‏آمدن نيست(
1299) زن‏آموش كَشْكْ اَ كَپُ‏ش كُن تا بيات = زن عموى‏اش، كشكى به دهانش بچپان تا بيايد
1300) شَه بچسب = او را محكم بگير
1301) گِنَم = دو نَم، نيمه‏خشك
1302) نگاه كنيد به: 248
1303) آى ننه‏ى نوروزو = آهاى مادر نوروز )+ واوِ شناسايى(
1304) كُمُش = شكمش
1305) ديگر: آفتابه‏ى لوله طلا برق مى‏زنه / شيره‏دوماد جارِ عمه‏ش مى‏زنه
1306) سوز sowz = سبز )ممسنى، 115) / )سروستان، 589)/)لار، 115)/)درتوجان، 226)/)دشتستان، 99)
1307) پيرَنُ‏ت سُوز و بنفشه، شادوماد = پيراهن‏ات سبز و بنفش‏است، شاه‏داماد
1308) يَخَه‏ت = يقه‏ات
1309) باخواجه‏ت = پدربزرگ‏ات. باخواجه = بابابزرگ )كتاب كوچه، ج 48 4)
1310) تَه مى‏بخشه = به‏تو مى‏بخشد
1311) خانم قِزى = )تركى( دختر خانم. گاه به‏معنىِ مطلقِ قوم‏وخويش و بستگانِ خانوادگى و خويشاوندان و دوستان و آشنايان نيز بكار مى‏رود )فرهنگ، 314)
1312) ديگر: شادوماد ويليكا شده اَ بونه‏ى رَزى
1313) مردم خَنو mardum xanu= فراخواندنِ مردم
1314) پَس سَرى نوبَه‏ى مردم خَنو اَ = پس فردا نوبتِ فراخواندنِ مردم است
1315) مَش شَرْبانو اَ = مشهدى شهربانو است
1316) مئلو mؤlow= محله + واوِ معرفه
1317) تيويل tivil= بر عهده / قطار كردن، مطلبى را پشتِ سرِ هم بيان كردن )سروستان، 583)
1318) نگاه كنيد به: 70
1319) دُزو dozu= دزد + واوِ معرفه
1320) فاشو = )فاش + واوِ شناسايى(، آشكار
1321) وامى‏شونَن vہmiكoonan= او را مى‏نشانند
1322) شَه خونَه‏ى عَمّاشو = در خانه‏ى عمّه‏اشان
1323) چاقْچور cضہqcضدr = )تركى( شلوارى فراخ و دو پاچه به‏هم پيوسته كه از كمر تا نوكِ انگشتِ پاى را مستور مى‏داشت و زنان هنگامِ بيرون رفتن از خانه مى‏پوشيدند )دهخدا، 7026) / = چاقشور = چاخچور = شلوارِ گشاد و بلند و كف‏دارِ زنانه كه آن‏را بر روىِ شَليته و تُنبان‏هامى‏پوشيدند و داراىِ ليفه و بندى بود كه در زيرِ شكم بسته‏مى‏شد )معين، 1267) / شلوارِگشاد، بلند و جورابى متصل به‏آن، كه در گذشته زنانِ ايرانى علاوه بر چادر مى‏پوشيدند )سخن، 782)
1324) سُورْسُوركردن = معطل كردن‏وقت گذرانى كردن
1325) شاخ و شونَه‏ى ميان كooney = اِفاده بخرج مى‏دهند
1326) راس = به‏اندازه‏ى، به‏قدرِ
1327) اِقِچى eqecضi= كمى، اندكى. شايد از واژه‏ى مغولى آقچه باشد. آقچه = نوعى سكه‏ى طلا و نقره كه در دوره‏ى سلجوقى و مغول معمول بوده است )سخن، 45) / اِقِچى eqecضi = اندكى، مقدارِ كمى، ذره‏اى )حكمت، 247 178 و 319 و 331 و 336 و 366 و 387)
1328) نَپَه = نه‏پس، بنابراين )داراب، 179) / نه پس، بارها، بعضى اوقات )سروستان، 601) / در اين صورت )شيراز، 153) / )زرقان، 109)
1329) بيارين نَپَه مو اَ نظر napa mu a nazar= نَه پس ما را به نظر بياوريد
1330) نگاه كنيد به: 54
1331) حمومِ كَزَمون kazamoon= نامِ گرمابه‏اى است بنامِ حسينى كه به همتِ حاج ميرزابابا حسينى معزى به‏سالِ 1308 ه. ق / 1270 خ / 1891 م يعنى حدود 124 سال پيش توسطِ معمارانِ يزدى در محله‏ى كزمانِ استهبان ساخته شده است و خوشبختانه هنوز سالم و پابرجاست
1332) بامالَكِ صابون = قرصِ صابون
1333) كُنار konہr = سِدر )سروستان، 595) / )جهرم، 320) / )درتوجان، 212) / )نيّر، 61) / )شيراز، 126) / )زرقان، 92) / )دهخدا، 16405) / )دشتستان، 106)
1334) حِنِى heney= حناىِ
1335) خَبيص = شهداد، بخشى از شهرستانِ كرمان كه در 108 كيلومترى آن قرار دارد. محصول: خرما، غلات، حنا، مركبات. در شهريور 1314 ه. ش به موجبِ تصويب نامه‏ى هيئتِ وزيران نامِ خبيص به شهداد مبدل گرديد )معين، ج 5، صص 474 و 937) / خَبيص روستايى‏دركِرمان،نامِ‏امروزى‏اش )شَداد(. )پرويزِشهريارى، مجله‏ى چيستا، زمستانِ82) / براساسِ تاريخِ فوق مى‏توان استنياط نمود كه اشعارِ سروده‏شده‏ى زنده‏ياد شمس، پيش از اين تاريخ يا حوالىِ آن است.
1336) گِل‏خوسون xusoon= گِل‏خيساندن
1337) سفيدُو safidow= سفيداب
1338) شُلُق = شلوغ
1339) پُورَه = دو سه روز پيش از آوردنِ عروس، مادر داماد اَقلام زير را با دو سه تا خر به‏منزلِ مادرِ عروس مى‏فرستد: نخود، لوبيا، عدس، گندمِ كِركِره )نيم‏كوب‏شده(، روغن، زردچوبه، هيمه، حنا و گوشت يا بره. مادر عروس هم آن‏ها را بار مى‏گذارد و در پسينِ روزِ تماشا در كفِ مجمعه مى‏ريزد و تماشاچيان مى‏خورند. دخترانِ دمِ بخت )ده‏پانزده ساله( كه به‏آن‏ها يراق مى‏گويند از اين آش مى‏خورند تا بختشان باز شود. دامادهاى‏ها هم علاوه بر آب‏نخود، پلو پس حجله‏ى مى‏دهند
1340) بُوآ زود بار كُن و بِفْتو اَ رَدُش = بابا زود بار كن و بيفت به دنبالش
1341) نگاه كنيد به: 1
1342) شُو كow = شب
1343) نگاه كنيد به: 247
1344) تو كوچا = توى كوچه‏ها
1345) ديگر: تو هم آگاه از اين كار بشُو / زين رَه و رَسم خبردار بشُو /// گَر از اين قصه خبردار شوى / در عروسى تو به‏ما يار شوى
1346) هُلُر hollor = گياهى است خودرو و خوراكى / هُلَر = گياهى است شبيه نخود ولى كوچك‏تر، خلر )زرقان، 116) /// گونه‏اى ديگر: بِلْهَر
1347) نگاه كنيد به: 54
1348) نگاه كنيد به: 247
1349) شَباش = مخففِ شادباش، كلمه‏ى فارسى به‏جاى تبريك و تهنيت و امرِ به شادبودن )عميد، 654) / شادباش )سروستان، 590)
1350) شُلَه = آش )داراب، 172)
1351) كُمِ ناخورده شُلَه نَرَه‏تِ خونَه = شكمِ آش نخورده به خانه نرود
1352) گاگوشَكى gہguكaki = گاه‏گاهى
1353) دَسِ مام گاگوشَكى اَ تو كاروهَه = دستِ ما هم گهگاهى توى كار هست
1354) پِرُتُو perotow = چرخيدن و تاب خوردن، دورِ سرِ خود گشتن. در اصطلاح به‏معنىِ اسهال است
1355) اَ شَه حَجلى بى نون و اُو مى‏شونَن = او را به يك حجله‏ى بى‏نان و آبى مى‏نشانند
1356) خورَه xoora= ظرفى كه با آن بار بر خر مى‏نهند و جابه‏جا مى‏كنند / كيسه‏ى بزرگِ پشمى يا پنبه‏اى كه درآن چيزها پُر كنند و از جايى به جايى برند )آموزگار، 256) / جوال )نيّر، 40) / ظرفى كيسه‏مانند و بزرگ و بافتنى )سروستان، 586) / كيسه‏اى گونى مانند ولى بزرگ )شيراز، 77) / )دهخدا، 8863) / )قاطع، 457) / خوره xدra = خورجين )نى‏ريز، 21) / جوالِ بزرگ )دشتستان، 94) / خوره = هور = جوالى از پشم براى آرد )ممسنى، 120) / ظرفى بافته شده از پارچه‏هاى كهنه و يا نخ‏هاى پنبه‏اى به‏شكلِ توبره اما بزرگ‏تر كه براى حملِ بار بر پشتِ الاغ مى‏اندازند )حكمت، 188)
1357) خاگ = تخمِ مرغ خصوصاً و تخمِ پرندگان عموماً )زرقان( / تخمِ‏مرغ، تخمِ پرندگان )سروستان، 585) تخمِ مرغ )جهرم، 297) / )داراب، 169) / )فسا، 122) / )آنندراج( / )انجمن آراى ناصرى( / تخمِ پرنده، مرغانه )دهخدا، 8212) / تخم مرغ، تخم )پهلوىxہg ) خايه )دشتستانى، 50) / تخمِ مرغ )ممسنى، 113)
1358) نگاه كنيد به: 255
1359) نورَه noora= واجبى، داروىِ نظافت / مخلوطى از آهك و زرنيخ كه در حمام‏ها براى ازاله‏ى موى پُشتِ زهار به‏كار مى‏رود )واژه‏ها، 602) / داروى ازاله‏ى موى زائد )سروستان، 601)
1360) رُم rom = موىِ اطرافِ جهازِ تناسلى، موىِ پشتِ زُهار )واژه‏ها، 305) / موىِ زُهار )جهرم، 304) موىِ عانه )نيّر، 45) / موىِ پشتِ آلتِ تناسلى )شيراز، 88) / )قاطع، 547) / )زرقان، 68) / )دهخدا، 10771) / زُهار )دشتستان، 92)
1361) گوش تَشار = گوش به زنگ، هوشيار
1362) بانگِ‏شون‏كُن = صداى‏شان بزن
1363) تو رَسوندَه ئى سَلوم = به شما اين سلام را رسانده
1364) شُويى كowey =شبى
1365) خذمت = خدمت
1366) هم‏گُرا = همگى، هم رديفان، هم گروه‏ها
1367) سَرِ بَنَه = سرِ بينه‏ى حمام / محلِ عريان شدن و رخت پوشيدن در حمام )كوچه، ج 2145 6) / سكوهاى قسمتِ اول حمام را گويند كه روى آن‏ها لباس را بيرون آورند و بپوشند، رختكَن )واژه‏ها، 87) / رخت‏كَنِ حمام )فرهنگ، 140) / آن جايى از حمام كه در آن رَخت مى‏كَنند )فرهنگِ نفيسى( / رخت كَنِ گرمابه، سكوئى در مَدخلِ حمام‏هاى همگانى كه لباس را در آن‏جا از تَن بيرون كنند و صاحبِ حمام آن‏جا مى‏نشيند و پول مى‏گيرد )زَرقان، 36) / رخت‏كَن در حمام )نيّر، 21) / بينه = رختكنِ حمام )سروستان، 579)
1368) ديگر: ديوالا و در و پيكر مى‏كوفه
1369) تِنْگى پاشى = زودى بلند شوى
1370) رُو بُكُنى row = حركت بكنى
1371) دَسى‏يَم dasiyam = دستى هم
1372) صبا صُوب sowb = فردا صبح
1373) نگاه كنيد به: 1
1374) با خودِ دو سه تَى جَغَلَه = با دو سه تا بچه‏اى كه دارى
1375) خونَه‏در بى‏يَين biyeyn = همگى بياييد
1376) شُلَه = آش )داراب، 172)
1377) كه تَر و خشك شده اُونخود و شُلَه = كه‏از حبوبات و گوشت و آب، آب‏نخود و آش درست شده‏است
1378) ديگر: كه مى‏ترسم بميريم و نباشيم
1379) چُپُخ = چپق
1380) پِر مى‏خورَه = مى‏چرخد، به دوران در مى‏آيد
1381) پَسَكى ميفْتى = از پشت مى‏افتى
1382) دِر مى‏خورَه = پاره مى‏شود
1383) ديگر: باش چون مردمِ هُشيار امشب
1384) اُوشى = آب شى، جايى كه براى جارى شدنِ آب داراىِ شيب است
1385) وَلْم valm= زياد و بسيار چنان كه گويند در مهمانى ديشب خوراكى ولم بود )واژه‏ها، 621) / فراوان، زياد )سروستان، 602) / )نيّر، 72) / )زرقان، 113) / خوب و مناسب )دشتستان، 114) / زياد، بزرگ، درشت، )حكمت، 212 و 320 و 321)
1386) لوَهت lovaht = گُنده / بزرگ )حكمت، 212)
1387) غَزينه‏ش qazinaك= خزينه‏اش / خزانه‏ى حمام / حوضى در حمام‏هاى قديم كه در آن آب گرم مى‏كردند )معين، 1417) / حوضچه‏يى در حمام )معولاً سرپوشيده( كه در قديم مردم خود را در آن مى‏شستند و غسل مى‏كردند. استخر مانند )فرهنگ، 328) / آن آبگير از حمام كه در وى آب گرم باشد و گاه بر آبگيرِ سرد هم اطلاق كنند )دهخدا، 8571) / خزينه‏ى حمام )حكمت، 214)
1388) لِنگ )كردى( = ازبيخِ‏ران‏تاسرِانگشتانِ‏پاى)طع، 1042)/پا)جهرم،330)/ پاىِ‏لخت)سروستان، 599) / )واگوشك‏ها،230)
1389) ديگر: غسلِ ترتيب در آن‏جا خَبْط است / اِرْتِماسى به‏خدا بى‏ربط است
1390) رُمبيده= خراب‏شده‏وفروريخته)فرهنگ،421)/)شيراز،88)/ريخته‏شده،خراب‏شده)دهخدا، 10776) / رُمبيدن = ريزش كردن، خراب شدنِ ساختمان )زرقان، 68) / )نيّر، 45) / روىِ هم فرو ريختن )سروستان، 588)/ )سخن، 1148)/ چرا تيغه پشتِ دكان‏را رمبانديد؟ )زمينِ‏سوخته، احمد محمود، 224) / تُمبيده/ تُمبده )فرانسهtomber)فروريختنِ‏ديواروامثالِ‏آن)جويم، 412)
1391) خَزينَه=خزانه‏حمام/نك: 267
1392) پُت = موى‏بدن و هرگونه مو و پشم )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 196) / )آباده، 160)
1393) شاخِ شَكُ‏شَه = شاخِ سوسكش است / شَك = سوسك )داراب، 172) / )سروستان، 590)
1394) راسِ يَى پازَنِ نَرى = به اندازه‏ى يك قوچِ كوهى
1395) كَلْپُك kalpok= )پهلوى karbunag) )دشتستانى، 57) / نوعى سوسمار است كه در صحراها و مزارع زندگى كند، چلپاسه، )پُك به‏معنى بزرگ است و اين حيوان را بدان جهت كَلپُك گويند كه سرِ آن بزرگ است( )واژه‏ها، 477) / )كَل = مخففِ كَله + پُك = برجستن و فروجستن، طع، 294) / سوسمار، چلپاسه )جهرم، 320) / كَلبُك = جانورى شبيه مارمولك ولى چند برابر بزرگ‏تر از آن )اَهِل، 148) / )درتوجان، 223) / )نيّر، 60) / )شيراز، 125)
1396) ضرورى = دستشويى، مستراح، آبريز
1397) تَرَكْمون زَدَن = قضاى حاجت كردن / )تركيدن( تَغَوُط كردن، زائيدن )در مورد استخفاف و توهين( )جهرم، 287) / دفع ادرار و مدفوع، وضعِ حمل )نسبت توهين آميز( )نيّر، 28) / )واژه، 149)
1398) جوك juk = حشره، سوسك
1399) غوچ)تركى(=قوچ
1400) خُ نيس = خُب نيست
1401) چَپَرى = چاپارى، به‏تندى / فورى، زود )خفر، 526) / به‏سرعت )حكمت، 245 و 284 و 388 و390)
1402) اُوچَيدَه = )آب + چاييده( آبِ سرد / چاييدن = سخت سرد شدن، چنان‏كه چيز در مجاورت يخ و برف )لغت‏نامه دهخدا، 7065) / چاييده = سردشده )واژه، 197) / چاييدن = سرماخوردن )سروستان، 584)) / چويده = سرد، خنك )شيراز، 67)
1403) لُنْبون = گُل‏هاىِ نى كه‏باآهك به‏وسيله تُخماق مى‏كوبيدند و پس‏ازنرم‏شدن،باآب‏مخلوطمى‏كردند و از آن براى سفيدكردنِ‏سقفِ‏حمام‏هاى خزينه‏دار استفاده‏مى‏كرده‏اند)به‏نقل‏ازآقاى خليل سَخايى( / لُمبون = پيزر = علف‏هاى‏مخصوصى را گويند )جَكَن يا جَگَن( و باآن اطرافِ‏شيشه‏ها و قرابه‏هارا بشكلِ حصيرى ببافند تا اگر به‏زمين اصابت‏كردنشكند. باآن‏ها سبدهايى‏هم براى‏حمل و نقلِ ميوه‏مى‏بافند )واژه‏ها، 130)/ علف‏هاى بلند و غيرِمحكمى‏است‏كه دربيشه‏ها مى‏رويد و براى‏پوشاندنِ‏سقف)زيرِگِل‏بام( و يابافتنِ‏سبدويادورِقرابه بكار مى‏رود )واژه‏ها، 541)/تى‏جير= حصيرى‏است‏كه‏ازكِنارِهم‏گذاشتنِ‏ساقه‏هاى‏تو پُر و بادوامِ)جگن(و بستنِ‏آن‏ها به‏وسيله نخ به‏هم درست‏مى‏شودوازآن‏به‏عنوانِ‏محافظِدروپنجره‏وسايبان‏استفاده مى‏شود. جگن. پيزر. لمبون. كَركَروك )گوش كَركُنَك(= گلِ‏گياهى‏است علفى‏به‏نامِ جگن‏كه‏در باتلاق‏ها و نيزارهامى‏روى. كَركَروك گل‏ماده‏ى اين‏گياه است كه‏به‏صورتِ استوانه‏اى‏است‏كه‏محورِآن‏راپُرزهاى‏پنبه‏اى‏بسيارنرم‏وبه‏هم‏فشرده شكرى‏رنگ فراگرفته‏اند. اين پُرزهارا سابقاً باآب‏آهك‏مخلوطمى‏كردند وبراى‏آب‏بندى ديوارى‏حوض‏ها و منبع‏ها و ديوارهاى حمام‏ها به‏كار مى‏بردند. در فرهنگ‏ها از گياهِ آن كه جگن است به‏نام روخ و بردى ياد شده است )زرقان، 87) / روخ = گياهى است بلند و از برگ و بار خالى و در ميانِ آب مى‏رويد و از آن حصير مى‏بافند )قاطع، 552) / روخ = گياهى است بلند و از برگ و بار خالى و در ميانِ آب رويد و از آن حصير بافند )معين، 1684)
1404) خُنْگ = نخ نما. 1نوعى از علف‏هاى نى مانندى است كه در بيشه‏ها روئيده و با آن حصير بافند 2- قالى‏اى‏كه خوابِ آن رفته و فقط تار و پودش باقى مانده باشد مى‏گويند: خُنگ شده‏است )واژه‏ها، 252) / )جهرم، 298) / قالى‏اى‏كه خوابِ آن رفته‏باشد و فقط تار و پودش باقى مانده باشد )نيّر، 40) / گياهى است علفى كه كِنارِ جوى‏ها مى‏رويد، به‏صورتِ ميله‏هاى نازك بدونِ برگ و سبزرنگ و ميان‏تُهى است، از آن در تهيه‏ى حصيرهاى ظريفى كه احتياج به‏خَم كردنِ ساقه‏هاى ميله‏اى اين گياه نيست استفاده مى‏شود )زرقان، 61) / نخِ جارو )سروستان، 586)
1405) قُرْبَغَه qorbaqa= قورباغه
1406) اَى اَ پس نفتى! = حواس‏ات باشد كه به پس نيفتى!
1407) ديگر: پِلك و پوسُ‏ت
1408) خَزوكُ‏ش xazoukoك = سوسك‏اش. مُراد سوسك‏هاى قرمزِ متمايل به قهوه‏اى است / نك 103
1409) يابو = اسبِ غيرِ اصيل )نيّر، 75)
1410) نگاه كنيد به: 166
1411) نگاه كنيد به: 268
1412) بُرُوش = بُروس
1413) جَغَلُو مى‏شَه شَه‏بيگى = بچه‏جان مى‏شود به‏او بگويى
1414) هَچِّش هُوش hacضcضeك howك= اصواتى كه براى ايستادنِ الاغ استفاده مى‏كنند
1415) گُهْر gohr = نصفِ روز، نيم‏روز )زرقان، 99) / گُر = )گاف كشيده تلفظ شود( در اصطلاحِ زراعى، مدتِ صبح تا ظهر را گويند )جهرم، 324) / )دشتستان، 110)
1416) هَم‏بَرِ گو hambar_e gow= هم رديفِ گاو / با هم، همراه )شيراز، 160) / همراه و قرين و نظير، برابر )دهخدا، 20803)
1417) شيار = خِنار، شخم
1418) رُم rom = موىِ‏اطرافِ جهازِ تناسلى، موىِ پشتِ زُهار )واژه‏ها، 305) / )جهرم، 304) موىِ عانه )نيّر، 45) / موىِ‏پشتِ آلتِ‏تناسلى )شيراز، 88) / )طع، 547) / )زرقان، 68) / )دهخدا، 10771)/ )دشتستان، 92)
1419) زَرنيخ = ]زرنيق = زرنى، پهلوى [zarnik جسمى است معدنى، و آن عبارت است از تركيبِ گوگرد و ارسنيك؛ در تهيه‏ى واجبى )نوره( از آن استفاده مى‏كنند )معين، 1737)
1420) نورَه noora= واجبى، داروىِ نظافت / مخلوطى از آهك و زرنيخ كه در حمام‏ها براى ازاله‏ى موى پُشتِ زهار به‏كار مى‏رود )واژه‏ها، 602) / داروى ازاله‏ى موى زائد )سروستان، 601)
1421) ديگر: اگه زَرنيخ بكشى دو پوسه مى‏شَه / كَندَنُ‏ش زَرنيخ و آهك نمى‏شَه
1422) نگاه كنيد به: 1
1423) وِر = حرفِ زيادى، حرفِ بى‏معنى )زرقان، 112)
1424) نَگى گفتُم = تا تو نگويى كه گفته‏هاى من
1425) رَوال = اطراف و حول و حوش، محلِ آمد و شد، روش و شيوه )واژه‏ها، 309) / شيوه، روش، شگرد، ترتيب )فرهنگ، 422) / كِنار، طرف، راهِ راست، روش، رويه )آموزگار، 312)
1426) نگاه كنيد به: 170
1427) خوش‏مَزآشِ تو تيليتِ اُو نُخوده = خوشمزه‏هايش در تريدِ آب نخود است
1428) اُونخود = آب‏نخود، تا همين چندى پيش در عروسى‏ها به‏جاى پلو و چلو و باشگاه و سلف‏سرويس و رستوران و باغ و... در خانه‏ى خود آب‏نخود مى‏دادند. آب‏نخود خوراكى بود متشكل از گوشتِ دو سه تا بَره و نخود و زعفران و نانِ خشكِ سه‏تايى كوبيده شده )برابر وزنِ گوشت( و...
1429) نَرَگَد = نَرگَل، نَرگَت، قوى هيكل و زورآور )واژه‏ها، 595)
1430) سَكَلِ نَرَگَدى = استخوانِ بزرگ و قوى هيكل
1431) رِخْتَه‏تِ = ريخته است
1432) چارقَد = پارچه‏مربعى‏كه دولا كرده وآن‏را به‏شكلِ‏مثلث‏درآورند و زنان‏بسركنند. چارقد بزرگ‏تر از لچك است )واژه‏ها، 198)/ چارقد= چارقب= پارچه‏اى مربع شكل مخصوصِ زنان كه آن را دولا كرده، بشكلِ مثلث درآورند و سپس آن را در وسط طورى بر روى سر اندازند كه‏طرفِ زاويه‏ى حاده درطرفين واقع شود سپس آن‏را درزيرِ گلو محكم‏كنند )معين، 1266) / )فرهنگ، 259) / روسرى بزرگى كه زنان به‏سر مى‏كنند و زيرِ گلو سنجاق‏هاى مخصوص‏مى‏زنند )سيرجان، 70)/ چارغِد = دستمالِ‏سر، روسرى )حكمت، 340 و 366)
1433) آباجى ہbہji= كلمه تركى، كوتاه شده آغاباجى. معمولاً خواهران‏وبرادران‏كوچك‏تر، احتراماً به‏خواهرِ ارشدِ خود خطاب‏مى‏كنند. همين‏كلمه ديگربار تخفيف‏پيداكرده و به‏آبجى تبديل‏شده‏است)كوچه، ج 183 1)
1434) ديگر: اَمْنيُو)ژاندارم( بندِ تومونُ‏ش‏تُريده / آجانو چربىِ‏ديگ شَه‏واسُريده/كاردشون‏دَسِّ سُفورو بُريده
1435) ديگِ مَنْگ = ديگِ مسىِ زنگ زده/ مَنگ = زنگِ فلزات، زنگ زدگى )زرقان، 107) / )به‏گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = مِنگ( )كيانى، 208)
1436) شُل = گِل آلود / خاكِ آب ديده )زرقان، 77)
1437) لَچَر = خسيس و نخور و در برخى اوقات به اشخاصِ كثيف و آشفته و پست هم گفته مى‏شود )واژه‏ها، 534) / خسيس )ممسنى، 118) / كثيف )داراب، 176) / كثيف، زُمُخت، سختگير، بدفهم )سروستان، 598) / آدمِ كثيف، چرك، ادبار، پَست، غيرِ قابلِ معاشرت، بدخُلق و بداخلاق )شيراز، 141) / )زرقان، 102) / لئيم، خسيس، سخت مُمسك و پست، چركين )دهخدا، 17325) / شِلَخته، چركين، هرزه )فرهنگ لغات... ص 723). كم‏كم قيافه‏ى لَچَرِ اين آدم‏ها برايش كهنه شدند. )نادرويش، عباس پهلوان، ص 64)
1438) تَنَبى = اتاقِ رو به‏حياط / )تركى( به‏معنى تالار.درمعمارىِ‏ايرانى تالارِكوچك‏ترى‏كه كِنارِتالارِ جماعت )پذيرائى( قرارداشت براى قيلوله يا خوابِ ميهمان )كوچه، ج 755 10)/اتاقِ بزرگى‏كه‏در عقبِ‏ساختمان واقع شده وبراى‏سكونتِ‏تابستانى‏است)جهرم،289)/اتاقِ‏بزرگ)همسان‏باگويشِ‏زردشتيان‏يزدوكرمان()كيانى، 198)
1439) كَنگ = بازو )جهرم، 320) / بال = از انسان و حيواناتِ چرنده از كِتف بُوَد تا سرِ ناخنِ دست، و بعضى گفته‏اند از شانه تا آرنج )طع، 154) / دوش، شانه، كِتف )داراب، 175) / بازو، بغل )زرقان، 92) / كَنگَه = شاخه، بازو )سروستان، 595)
1440) تيليت = tilit = تريد/ تريت terit، تليت، تليد، تيليت، تيليد = خُردشده و خيسانده نان‏در آشامه‏ئى چون آبگوشت، شير، دوغ. نانى‏كه در آبگوشت يا هر نانخورشِ مايعِ ديگر تَر كرده بخورند )كوچه، جلدهاى 9 و 10، صص 728703460302299) / به‏عربى ثريد گويد)طع، 307)/ )گويشِ‏مردمِ سيرجان، 57) / )عميد، 316) / )سروستان، 583) / تِليت telit خردكردن نان در آبگوشت و آش )فرهنگ كردى، 147) / )جهرم، 290) / خيساندن نان در آبگوشت يا اشكنه يا مايعات ديگر از قبيل شير و دوغ و مانند آن )فرهنگ، 201 و 211) / مرد نان را تريد كرد توى آبدوغ خيار و شروع كرد به‏هم‏زدن )تشريفات، 64) / نك: 170
1441) اَغَنَه = لُك، چونه، به‏هم‏چسبيده، مُچُنه
1442) روخونَه ruxuna= رودخانه
1443) مُچُنَه = مُچاله،گلوله، درهم فرورفته، به‏گِردِ خود پيچيده )حكمت، 247 و 391) / )سروستان، 600) / )جهرم، 332) / بهم ريخته، گِرد، گلوله )داراب، 177) / چروك، چيزى را در دست فشردن و جمع كردن )نيّر، 67) / )شيراز، 147) / )زرقان، 106)
1444) مُچُنَه مى‏شَه = سفت و چسبنده مى‏شود
1445) كُمِ فولادى ماخات = شكمِ فولادى مى‏خواهد
1446) هَمواَم باد = همان هم بايد
1447) كُم = )پهلوى aكkom) شكم )دشتستانى، 57) / شكم )فسا، 123) / )داراب،174) / )سروستان، 595) / )جهرم، 322) / )اَهِل، 144) / )نيّر، 61) / )شيراز، 125) / )فرهنگ لغاتِ عاميانه‏ى جمال‏زاده( / )زرقان، 91) / در لهجه‏ى شيرازى و لرى و غيره به معنى شكم است )دهخدا، 16351) / )واگوشك‏ها، 228)
1448) تَز بِفْتَه = از تو بيفتد
1449) قَرَه‏قوروت = )تركى( ماده‏ى خوراكى ترش مزه، تيره‏رنگ، و نيمه جامدى كه از جوشانده‏ى غليظ شده‏ى آبِ‏كشك است )سخن، 1712) / )جويم، 315)
1450) ديگر: كولى kouley = كولبار
1451) نَنَه‏ى چَپِش = مادرِ بزِ نَر / چپش = گوسفندِ نَر از جنسِ بُز )آموزگار، 211) / بُزِ نَر، بُزِ نَرِ اَخته كرده )واژه‏ها، 203) / بزغاله‏ى ماده‏اى كه سنش از شش ماه بيشتر و از يك سال كمتر و هنوز نزائيده باشد )فرهنگ زرقان، 53) / )نيّر، 33) / گوسفند نَر )جهرم، 293) / بُزِ نَرِ جوان )فسا، 121) / چُپُش = بزغاله‏ى يك ساله )سيرجان، 71) / بُزِ دوساله )سروستان، 584) / گوسفندِ نَر )جهرم، 293) / بزِ نَرِ دوساله )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 200)
1452) باديَه = كاسه‏ى مسينى‏كه ته آن پهن و دهنه آن كمى تنگ‏تر و لبه آن برگشته است )واژه‏ها، 51) / كاسه‏ى مسين يا روئين )كتاب كوچه، ج 202 4) / )در اصل باطيه است( ظرفِ سُفالين )فرهنگ، 85)
1453) گُردَه gorda= پهلو، كِنار
1454) كَلْ‏ميزَحْسَنْ كَرو گُرْدَت مى‏خورَه = كربلايى ميرزا حسن كَرو در كنارِ تو نشسته است و مى‏خورد
1455) گُتّو gottoo= بزرگ + واوِ معرفه
1456) چَپَرى = چاپارى، به تندى، با شتاب / فورى، بى‏درنگ، بسرعت )فرهنگ، 265) / فورى، زود )داراب، 198) / سريع )نيّر، 33) / )سروستان، 584) / سخت بشتاب )دهخدا، 6988) / )زرقان، 53) / چاپارى، به‏تندى / فورى، زود )خفر، 526) / به‏سرعت )حكمت، 245 و 284 و 388 و390)
1457) نك: 279
1458) يَى بافه‏ى = يك دسته‏اى
1459) اتاقى كه دو در دارد
1460) نك: 170
1461) سُپ = سبدِ حصيرىِ نان / طبق، ظرفى است پهن كه از پوش نخل و ساقه‏ى برنج بافند و براى سفره خوراكى به كار مى‏رود )واژه‏ها، 335) / يك نوع سينىِ مُدَوَّرِ بزرگ كه از نى بافند )جهرم، 307) / نوعى طبقِ بافته شده از الياف )سروستان، 589) / كه‏از چوبِ شاخه‏ى نخل، مُدَوَّر ساخته‏مى‏شود و به‏جاى سينى و مجمه استفاده مى‏شود )اِوَز، 104) / سُپو = ظرفى به شكلِ مجموعه يا سينى بزرگ كه از برگِ نخل مى‏سازند )اَهِل، 39) / وسيله‏اى شبيه سينى بافته شده از برگ و چوبِ نخل براى جابه‏جا كردنِ نانِ خانگى )حكمت، 210)
1462) غُند = جمع، گِرد / غُند كردن = جمع كردن، اندوختن، پنهان كردن )سروستان، 591)
1463) آبِ دَس‏شور = در گذشته كه آبِ لوله كشى نبود و قاشق و چنگال هم مرسوم نبود، در مهمانى‏ها و سفره‏ها و عروسى‏ها يك نفر با آفتابه و سِلَبچه واردِ اتاق مى‏شد و بر روىِ دستِ مهمان‏ها آب مى‏ريخت تا شسته شود. ولى اين كار بيشتر جنبه‏ى تشريفاتى داشت وگرنه با يك آفتابه‏ى آب كه دستِ آن همه مهمان شسته نمى‏شد. كه بلكه پلشت‏تر هم مى‏شد
1464) بگير دَسِ كَمُ‏ش = دست‏كم بگير، اسراف نكن
1465) گِنَم = دو نَم، مرطوب
1466) فِرْز = چابك، سريع، تند، زرنگ )جهرم، 314)
1467) دست‏هايت
1468) ليس بزن، با زبان پاك كن
1469) بِدِه اَ دَمُ‏ش = حركت كن، راه بيفت
1470) پِلِچَه pelecضa = سَمِج، مُصِر، ليم / آدم مُصّر و كسى كه در كارها سَمِج باشد )واژه‏ها، 119) / پِلاچ = لجوج، سرسخت، مزاحم )شيراز، 41) / )نيّر، 35) / )جهرم، 282) / پرگو، وراج، پرحرف )زرقان، 40)
1471) ديگر: زان كه كُر نيست كسى نيست غمُ‏ش / زودى دَسات واليس و بده اَ دَمُ‏ش / كَز قفايت همه وقتى مى‏خونه / كاكا! خوب دُمبالِ هم مى‏مولوكونه
1472) جَغَلا = بچه‏ها
1473) يَى چِى = يك چيزى
1474) بُشْنُفْ = بشنو
1475) وُيسِيدَه voysida)ويْسيدَه veisida) = ايستاده
1476) ديگر: اُونخود ترك كُن از من بُشْنُفْ / زان كه كرده‏است فلان مَردَك پُف / رفته ريشُ‏ش و سبيلُ‏ش زيرِ اَخ و تُفْ
1477) سُقُلِى soqoli = ضربتى كه با مشتِ بسته زنند در حالى كه سرانگشتِ شست از ميانِ دو انگشتِ سبابه و وسطى بيرون آمده باشد )فرهنگ لغات... ص 486)
1478) لوطيا = لوطى‏ها، نوازندگانِ دوره‏گَرد. كسى كه به‏وسيله‏ى نواختنِ ساز و خواندنِ آواز و نمايش درآوردن مردم را سرگرم كنند )واژه‏ها، 549)
1479) كُرْپَه مُرْپا korpa morpہ = كوچك موچك‏ها، ريزه‏پيزه‏ها، به‏حساب نيامده‏ها، تحقيرشدگان، كوچك‏ها و كسانى كه به چشم نمى‏آيند، بَچه مَچه‏ها / كُرپَه = ريز )داراب، 174) / )زرقان، 86)
1480) دَسَك زدن = دستك‏زدن، كف زدن / كف زدن با ريتم )نيّر، 43) / كف زدن )سروستان، 586) / براى تفريح و تشويق و ريشخند دو كفه‏ى دست را به‏هم زدن، كف زدن )واژه‏ها، 273)
1481) ديگر: اى خوش آن.../ گفت عفريته زنى.../ شيره‏دوماد اَ تو ايوون وانِشِس / ... / جَغَلا دُورُشو...
1482) اَ اوسَر، بَندِعاروس مى‏نْداختَن = درآن‏طرف، عروس‏را آرايش‏مى‏كردند/بندانداختن = برچيدنِ موىِ صورتِ‏بانوان به‏وسيله نخِ‏تابيده و با طرزى‏خاص )فرهنگ،118)/ازاله‏موهاى زائدِ صورت و پيشانى و احتمالاً دست و پاى زن‏ها به‏وسيله نخ )كوچه، ج 1553 5)
1483) مى‏نْداختَن myndہxtan= مى‏انداختند
1484) يك چيزهاى خوب و قشنگ به عروس مى‏بستند. او را با پولك و سرخاب و سفيداب بَزَك مى‏كردند
4842) kہkulousk=گُلِ‏انار/كُلولَك kolulak )سروستان،594)
1486) كُلَى koley =كلاهِ‏كاغذى
1487) دِيرَه deyra = دايره، دَف / صفحه‏اى است از پوستِ لبه‏دار كه چون بنوازند صداىِ دُمبَك دهد و در عروسى‏ها بكار برند )آموزگار، 265) / دارى = دايره، دف )نيّر، 41) / داريه drya = حلقه‏وارى است از چوب كه بر يك روى يا دو روىِ آن پوستى كشيده باشند و رامشگران به‏همراهِ ديگر سازها بنوازند )فرهنگ، 348) / )دهخدا، 9035) / داريه، دف )سيرجان، 92) / داريه = دايره، ضرب، تنبك )فرهنگ كردى، 211) / )سخن، 980)
1488) كَم = تخته‏ى دايره‏اى شكلِ دورِ دَف
1489) كاكا = برادرِ كلان را گويند )قاطع، 877) / )جهرم، 317) / برادر )داراب، 174) / )سروستان، 593) / )زرقان، 83)
1490) گُى تِفاقى‏ست = گهگاهى، مگر اتفاقى بيفتد، درى به تخته‏اى بخورد
1491) كِند = سُرين، نشيمنگاه، باسن )شيراز، 127) / لمبر )زرقان، 92) / كمر )حكمت، 187)
1492) شالا= اميدوارم،ان‏شاءاللَّه/)ممسنى، 116)
1493) شَباشى = 1- شادباشى 2- شاهد باشى
1494) خونَه‏شَه‏بادون xunaكabہdoon= خانه‏اش آبادان، خانه‏اش آباد باد! / خانه‏آبادان = عبارتى است كه براى اظهارِ تشكر اَدا مى‏شود )فرهنگ، 315) / جمله‏ئى است كه به‏عنوانِ سپاسگذارى گفته مى‏شود مِنبابِ سپاس و تشكر: ممنونم! خانه‏آبادان! دستت درد نكند! )كوچه، ج 187 1)
1495) كَلْ‏مَن‏مئدى kalmanmؤdi= كربلايى محمدمهدى
1496) خِلعَت= لباسِ‏داماد، كت‏وشلوارهمراه‏با بِهِ گلدوزى‏شده‏يا بُتابى ويا گلدانِ‏بلورفيروزه‏اى جهتِ پوشيدن و بدست گرفتنِ‏داماد. پارچه يا لباسى‏كه ازطرف خانواده عروس به‏داماد يا خانواده‏اش هديه مى‏شود )سخن، 939). جامه‏ى دوخته كه از طرفِ شخصِ بزرگ به‏عنوانِ جايزه يا انعام به‏كسى داده شود )عميد، 460)
1497) سوُز sowz = سبز
7942) doumہdou =داماد
1499) ديگر: خلعتى شيره‏دوماداست‏دراو
1500) يَل = نوعى پوششِ مخصوصِ زنان كه از پارچه‏ى نسبتاً كلفتى مى‏دوختند و داراىِ آستين بود و فقط نيمه ى تن را مى‏پوشيد و مانندِ ژاكتِ امروز بود. )فرهنگ معين، ص 5270). نوعى نيم تنه‏ى ساده ى زنانه كه در قديم مى‏پوشيدند و هنوز هم بعضى زنان روستايى بر تن مى‏كنند )عميد، ص 1112). نوعى كتِ زنانه كه بدونِ يقه بوده و در زمان‏هاى پيش به‏كار مى‏رفته )فرهنگ زرقان، ص 119) / رها شده و چيزى كه از چيزى آويخته باشند )طع،( / كُتِ مخصوصى كه سابقاً زن‏ها مى‏پوشيده‏اند )جهرم، 340) / پوششى زنانه مانندِ كتِ بدونِ آستين )جليقه مانند( از پارچه‏ى مرغوب و الوان با زردوزى و گلدوزى بر حاشيه و متنِ آن )سروستان، 603) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 210) / لباسِ زنان كه به‏شكلِ نيم‏تنه )كت( بوده و روى قباى زنانه مى‏پوشيده‏اند - كت زنان مانند يل مخمل و غيره )واژه‏ها، ص 651). نيم تنه با شلوارِ كوتاهى بوده است كه زمانِ قديم با شليته و شلوار مى‏پوشيده‏اند )فرهنگ لغات، ص 917). خاله سكينه يلِ كهنه‏اى به‏تن كرده بود )كليدر، محمود دولت‏آبادى، ص 597)
1501) جومَن guman = لباس، پيراهن )داراب، 167) / جومه )جامه( پيراهنِ مردانه و زنانه )ممسنى، 112) / پيراهن )سيرجان، 68) / جُمَه )لار، 113) / پيراهن )اَهِل، 141) / )پهلوى jہma) )جويم، 413)
1502) جومَن بِرى خالو = زيرِ شلوارى براى دايى
1503) پاپيچ = آن چه به پا بپيچند، نوارى كه به ساقه‏ى پا مى‏پيچند، مُچ پيچ )عميد، ص 247) / پاتابه )كتابِ كوچه، ج 62 7) / عبارت است از پارچه‏ى نوارمانندى است كه دورِ ساقِ پا پيچند تا هنگامِ راه رفتن و مسافرت پا از صدمه‏ى خار و خاشاك مصون ماند و هم رفتن را تسهيل كند، پاتابه، مچ پيچ )واژه‏ها، 90) / پاپيچ = نوارِ پارچه‏اى ضخيم به عرضِ 10 سانتى متر و طولش به‏اندازه‏اى كه دورِ ساقِ پا از قوزك تا زيرِ زانو را بپوشاند )حكمت، 211 و 272)
1504) جِلْت = جلد
1505) قَشو qaكow = شانه‏ى ويژه‏ى چهارپايان )دشتستان، 102) / آلتى است آهنين و دندانه‏دار كه براى خاراندنِ پوستِ‏حيواناتى نظيرِ اسب‏والاغ و گاو به‏كارمى‏رود تاكثافاتِ پوستِ آن‏ها پاك‏گردد. )فرهنگ، 608). نوكرمان، يابوى روضه‏خوانىِ پدرم را قشو مى‏كرد. )سر و ته يك كرباس، محمدعلى جمال‏زاده، ص 69)
1506) بِرى عامو berey ہmu = براى عمو
1507) سارُخ وا شد = سارُغ باز شد / سارُغ، سارُخ، سارُق، ساروق = دستمالِ بزرگ كه در آن چيزى ببندند؛ بقچه )معين، 1791) / سارُخ = دستمالِ بزرگ، بقچه )جهرم، 307) / بقچه )فرهنگ كردى، 266) / پارچه بزرگى‏كه درآن چيرى بپيچند )سخن، 1239) / سارُخ پارچه‏اى مخصوصِ حملِ لوازمِ حمام )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 203) / سارِغ = سفره، پارچه‏اى چهارگوش كه نان و رخت در آن بندند )فرهنگ، 462) )كليدر، واژه‏نامه(
1508) تَتَه لِى‏لِى‏ياش tataliliyہك= قشنگ ترهايش
1509) ديگر: پاره‏اى البسه و رَخت در اوست / بَهرِ داماد و عمو و خالوست / نيك بنگر كه چه خوش وضع نكوست / بچه‏ها مژده كه سارُق شد باز / موقعِ دستْ‏تكان آمد باز
1510) لُنگِ فَتَنى = لُنگِ يزدى )فتن يكى از روستاهاى يزد است(
1511) خونَه‏شَه‏وادون xunaكavہdoon= خانه‏اش آبادان، خانه‏اش آباد باد
1512) يَه‏ى جومَنى yay jumani= يك پيراهنى، يك‏جامه‏اى / جومَن guman = لباس، پيراهن )داراب، 167) / جومه )جامه( پيراهنِ مردانه‏وزنانه )ممسنى، 112) / )سيرجان، 68) / جُمَه )لار، 113) / )اَهِل، 141)
1513) سَرْدارى sardہri = يك نوع لباسِ بلندى بوده شبيه پالتو كه سابقاً مردها روىِ لباس‏هاى خود )قبا و شال( مى‏پوشيدند و غالباً چين داشت )واژه‏ها، ص 340). )منسوخ( نوعى لباس مردانه، با يقه‏ى بسته و شبيه پالتو، كه روىِ لباس‏هاى ديگر مى‏پوشيدند )سخن، 1286) / نوعى لباسِ قديمى در ايران )فرهنگ، 472)
1514) بِرى بَرِ بُوآ شَه = براى تَنِ پدرش است
1515) شالا = اميدوارم، ان‏شاءاللَّه / )ممسنى، 116)
1516) شالا كه نُو بومونَه = ان‏شاءاللَّه كه نو بماند
1517) كاكا = برادرِ كلان را گويند )قاطع، 877) / )جهرم، 317) / برادر )داراب، 174) / )سروستان، 593) / )زرقان، 83)
1518) كاكا خوب شَز اومدين = كاكا، خوب سرفرازش كرديد
1519) چاپار )تركى( = پيك، قاصد )فرهنگ، 257) / نامه‏بَر )معين، 1263)/ مراد به‏تندى و چابكى است
1520) كاكا پاشنَه‏ش‏بِكَشين چابُك‏وچاپار = كاكا،تندى‏بلندشويد و راه‏بيفتيد
1521) اُش‏ببريم = اوراببريم
1522) چى‏كه‏باد = چيزى‏كه‏بايد
1523) هَمى جا hami jہ = همين جا
1524) پَناگاشو = پناهگاه‏اشان
1525) ديگر: آدمِ مُرده رفيقِ مُرده‏است / جيگرُش برى اَجل لَك مى‏زنه / رو مَزارا ميره وَك‏وَك مى‏زنه
1526) همان شب مى‏رود به
1527) مى‏گويد: آهاى بابا! به‏من مى‏گويند ماه‏عسل است
1528) ليوَه liva = احمق، ابله )فرهنگ كردى...ص 368) / )احتمال دارد اين كلمه كاليوه باشد( )واژه‏ها، 556) / سِمِج، خيره شدن به جايى )داراب، 176) / ديوانه، كم عقل )زرقان، 104)
1529) بُهْت = شگفت‏آور، سنگين. حالتى همراه با حيرت و بى حركتى كه بر اثرِ وقوعِ اتفاقى غير منتظره در فرد به‏وجود مى‏آيد )سخن، 385). گيجى، مَنگى، سرگردانى، سرگيجه )آموزگار، 115)
1530) توهَه‏ى شونَه‏ش towhay كunaك= پهناىِ شانه‏اش
1531) چِناسْك cضenہsk = زَنْجَرَه،سيرسيرك،حشره‏كوچكى شبيه‏ملخ كه‏آوازِ طولانى‏كند )دهخدا، 11409)
1532) ماخات = مى‏خواخد
1533) سَرونَه‏ش = سرانه‏اش، يك چيزِ زيادى
1534) هَنو = هنوز
1535) شُو گُروز = شبانه فرار كردن
1536) تابُرى tہbori= راهِ ميان‏بُر )شيراز، 45) / تابُر = ميان بُر كردنِ جاده و راه )جهرم، 285) / راهِ كوتاه و مستقيم )نيّر، 27) / ميان بُر )فسا، 121) / تابُرزدن = از راهِ كوتاه‏تر رفتن )زرقان، 44) / تابُرى رفتن = بيراهه رفتن براى اين‏كه زود به مقصد برسند )آباده، 138)
1537) نگاه كنيد به: 50
1538) تاپو tہpu= ظرفِ بزرگِ سُفالى استوانه‏اى شكل براى انباركردنِ گندم / ظرفى از گِل جهت ذخيره كردن گندم و آرد )فرهنگ كردى... ص 134) / ظرفِ گندم و آرد كه تا 100 كيلو گنجايش دارد )ممسنى، 111) / خمره‏ى آرد )دشتستان، 87)/ ظرفى از گِل نپخته، براى گندم و جو و مانند آن )فرهنگ لغات ... ص 186) / انبارِ استوانه‏اى كه روىِ زمين و از گِلِ رُس مى‏سازند و در آن گندم يا جو مى‏ريزند و در پايينِ اين استوانه دريچه‏اى است براى تخليه جو يا گندم )فرهنگِ زرقان، ص 44 و 99) / ظرفى سفالين و خمره‏وار كه درآن گندم يا آرد نگه‏دارند )كوچه، ج 9، ص 43) / يك تاپوى زغال و خاكه دارد. )سر و ته يك كرباس، محمدعلى جمال‏زاده، ص 54)
1539) كُلوس koloos= مُچاله، درخود فرورفته
1540) ديگر: ... / روىِ داماد شده تند و عبوس / بِنِمايد به‏پسِ خُمره كُلوس / به‏چه علت زِ ميان كرد فرار / شايد از انگل ما كرد فرار
1541) بى چيش و رو = بى چشم و رو، تنگ‏نظر
1542) هم‏چو صَنْدُق‏كه عوض‏شده او پَسو = مانندِ صندوقِ راى‏گيرى‏كه درپشت و پناه‏ها تعويض‏شد
1543) آدمِ اولى كَردن شَه كُدو = آدمِ اولى را كردند به مويزِ سرِ تله، كنايه از اُسْكُرو كردن است
1544) اِسْكِن = )تصحيف شده‏ى آسَيگ نات روسى است كه روس‏ها، خود، آن را از آسين ياى فرانسوى گرفته‏اند( كوتاه‏شده‏ى اسكناس، و كنايه از پولِ درشت است، در برابرِ پولِ خُرد و پولِ سياه كه مبلغى را افاده مى‏كند: گداهه بيخِ خِرم را گرفته بود كه اين روزها پولِ خُرد فايده نمدارد، اِسكن رَد كن! )كتاب كوچه، ج 482 2) و )فرهنگ، 58)
1545) رومَه راه بِدَن ruma rہ bedan= رويم را به راه بدهند، مرا از خود برانند
1546) غَلْبيلَه qalbila = ادا و اطوار. قر و قمبيله = حركت سُرين با ناز و غمزه )واژه‏ها، 422)
1547) ليوير livir = افتاده و شُل و گشاد و نامنظم )صفت براى لباس( )واژه‏ها، 556) / نگاه كنيد به: 24
1548) تومونُ‏ت = تُنبان‏ات، زيرِ شلوارى‏ات / تُمبان = شلوار، عموماً. شلوارِ پارچه‏ئى ليفه‏دار. زير جامه. در تداول معمولاً به‏صورتِ تمبون و تُمّون‏مى‏آيد )كوچه، ج 467 9)/ زيرجامه،اِزار )فرهنگ،212)/ نك: 123
1549) ميات و ميدَتِ عاروس = مى‏آيد و مى‏دهد به عروس
1550) پايَنْداز = پا]ى[انداز كردن = دادنِ مِلك، خانه، يا هديه‏اى به‏عروس هنگامِ رسيدنِ او و همراهانش به نزديكىِ خانه‏ى داماد، به پاىِ كسى نثار كردن، به استقبالِ كسى رفتن و هديه و پيش‏كش به او تقديم كردن )سخن، 425) / هر چيزِ گرانبهائى كه به مناسبتِ تشريفِ ورودِ عزيز يا سرورى به خانه‏ى شخص تقديمِ او مى‏شود )كوچه، ج 81 7) / آن چه در پاىِ عروس يا داماد ريزند از زَر يا جامه‏ها يا جز آن و آن‏چه در گاهِ ورودِ عروس به‏خانه‏ى شوى در بيرون خانه از اسب و ملك پيش كشند )دهخدا، 4704) / )فرهنگ، 141) / تشريفاتِ دور و دراز پاانداز و پاتختى را هم هر طور بود سنبل كرديم. )سر و تَه يك كرباس، 131)
1551) گولو گولوهَه gulou gulouصa= دروغْ دروغْ، دروغْ‏دروغى است
1552) اُو ow = آب
1553) هم‏چو مَهْرى كه دادن اُو اَ توهَه = هم مانندِ مَهرى كه دادند زيربنايى ندارد و آبكى است
1554) دِلُو = بسيارگو، حرّافِ بى‏پايه
1555) بُلُف = لاف، دعوىِ پوچ
1556) نگاه كنيد به: 298
1557) پوين poeyn = پايين
1558) نگاه كنيد به: 298
1559) جِنْدَك = مسكوكِ مسين كوچك‏كه نصفِ نيم پول قيمت داشت )قاجاريه(، )معين، ص 1245) / نوعى پولِ ساه بوده است، نيم پول، پَشيز )واژه‏ها، 188) / پولِ سياهِ كوچك )آموزگار، 204)
1560) يَنگَه دنيا = ينگى دنيا، دنياىِ جديد. نامى است كه ترك‏ها به امريكا داده‏اند. )دهخدا، 21107)
1561) فِرزى = تندى، با سرعت
1562) كيسَه = جيب
1563) بودوزين buduzin = بدوزيد
1564) صبا = فردا )سروستان، 590) / سوا )نى‏ريز، 3) / )مأخوذ از صباحِ عربى = فردا( / )جهرم، 313)
1565) نَه تَه گفتيم بُگُروز كه وامى‏گيرى؟! = نه به تو گفتيم فرار كن كه آلوده مى‏شوى؟!
1566) اُونُخودُو ownoxodow = آن آب نخود. به‏ضرورتِ شعرى بايد اُو را با پلو و جو هم‏قافيه درنظر بگيريم
1567) نمى‏پات حقِ نمك = حقِ نمك بجانمى آورد، نمك نشناس است
1568) نك: 156
1569) انگُل = انگشت )آباده، 108)
1570) نگاه كنيد به: 247
1571) شَباش = مخففِ شادباش، كلمه‏ى فارسى به‏جاى تبريك و تهنيت و امرِ به شادبودن )عميد، 654) / شادباش )سروستان، 590)
1572) لافى = لحاف
1573) سُرخاب = ماده‏يى سرخ‏رنگ كه زنان براى آرايش به رخسار مالند )فرهنگ، 471)
1574) كاخالا = )كاخاله + ها(، پسرخاله، برادرِ ناتنى از ناحيه‏ى مادر )اَندرى(، كاكا
1575) پُئى‏دَن poeidan = پائيدند، حفاظت كردند / پائيدن = مواظب بودن، زير نظر داشتن، مراقبت و نگهبانى كردن )كتابِ كوچه، ج 152 7) / مراقب، مواظب. زيرِ نظر گرفتن )فرهنگ، 151) / پاسبانى كردن، نگهبان بودن )آموزگار، 122) / پائيدن = مواظبت كردن، متوجه چيزى بودن )خفر، 519) / )آباده، 156) / پائِدَه )لار، 49) / )پهلوى pہ = مواظبت كردن + ئيدن = پسوندِ مصدرى( متوجه چيزى بودن )جهرم، 279) / ديشب تاريكى در باغ گردش مى‏كرد، من او را مى‏پاييدم. )پروين دخترِ ساسان، 13)
1576) ديگر: عده‏اى مردمِ عارى از هوش / لاله‏ها دست و نَمدها بَر دوش / جمله آيند به آهنگ و خُروش / از چپ‏و راستشان، پيره‏زنان / كِل‏زنان، دَيره‏زنان، نعره‏زنان
1577) نگاه كنيد به 247
1578) ماخات = مى‏خواهد
1579) بِفْتَه = بيفتد
1580) نگاه كنيد به: 70
1581) شَزْ مى‏خَنْدَن تا خونَه‏ش، دَدَه و خالا = خواهر و خاله‏ها تا خانه‏اش از او مى‏خندند
1582) بندى ديگر: هر يكى شال و قبا رنگارنگ / هر كدامى به‏هزاران آهنگ / صلواتى بفرستيد قشنگ / قبرِ پيغمبر و آلُ‏ش صلوات / قد و بالا و جمالُ‏ش صلوات
1583) سوزنى suzani = نوعى پارچه‏ى نسبتاً قيمتى‏كه جزء لوازمِ حمام رفتن‏است و آن‏را سرِ بينه پهن‏كنند تا هنگامِ بيرون آمدن روىِ آن نشينند و لباس بپوشند )واژه، 357) / پارچه‏ى ضخيم و زيبايى كه سرِ بينه حمام زيرِ پا مى‏اندازند )زرقان، 74) / پارچه‏هاى گُل‏دوزى شده، كه مخصوصاً زيرِ بساطِ چايى و سماور مى‏اندازند )فرهنگ، 497) / پارچه‏اى‏كه با سوزن گلدوزى شده‏باشد )كردى، 281) / سوزنى‏باقچه = دوقطعه پارچه يكى مستطيل و ديگرى مربع كه اولى را به‏عنوانِ زيرانداز در رختكنِ حمام پهن مى‏كنند و در دومى حوله و قطيفه را قرار مى‏دهند. معمولاً از جنسِ تِرمه و يا مخمل و يا پته است )سيرجان، 122)
1584) آسِر = آستر
1585) يَراق = زين و برگ اسب. يراغ = )تركى( اسبِ آزموده و راهوار كه تند حركت كند و سوار را تكان ندهد )عميد، ص 1108) / يَراق = آرايشِ عروس، زر و زيوردادن با پارچه‏اى رنگارنگ )سروستان، 603)
1586) بالِ چادُر = گوشه‏ى چادر
1587) پاچَه‏پِرْغَنْد pہcضa perqand= بى دست و پا، سهل انگار / بى‏دقت، لااُبالى، نامرتب‏حكمت، 223 و 363)
1588) اُلُلَه = كم عقل است / اُلُل بر وزن شُتُر آدم ابله و احمق و بى‏شعور را گويند )واژه‏ها، 37) / ساده، هالو، خُل، احمق )شيراز، 20) / مترسك )سروستان، 578) / اُلُلَك = مترسكى كه در جاليزها براى ترساندنِ پرندگان و جانواران نصب كنند. مجازاً به كسى گفته مى‏شود كه داراى هيكلى ياشد، ولى فاقدِ هنر و خاصيت )خفر، 516) / احمق، خِنگ )حكمت، 336)
1589) دَسَك زدن = دستك‏زدن، كف زدن / كف زدن با ريتم )نيّر، 43) / كف زدن )سروستان، 586) / براى تفريح و تشويق و ريشخند دو كفه‏ى دست را به‏هم زدن، كف زدن )واژه‏ها، 273)
1590) يابوشو = يابوى‏شان، اسب‏شان / يابو = اسبِ غيرِ اصيل )نيّر، 75)
1591) نگاه كنيد به 247
1592) فوتَك = سوت )حكمت، 389)
1593) نگاه كنيد به: 145
1594) پُلُويَى = پلوهاىِ
1595) مزدِ دستى كه آن‏ها را بهم رسانيديم
1596) ديگر: ما براى اِىَ كه رَسُنْديم شوهَ هم
1597) بَرَمون پَك و پُفَكى كَردنِ دَم = براى‏مان دَم‏پُختككى بار گذاشته‏اند
1598) دَسَك زدن = دستك‏زدن / كف زدن با ريتم )نيّر، 43) / كف‏زدن )سروستان، 586) / براى تفريح و تشويق و ريشخند دو كفه دست‏را به‏هم‏زدن، كف‏زدن )واژه‏ها، 273)
1599) شُلَه = آش )داراب، 172)
1600) نونِ كُميَه non_e komiya= كار كردن براى كسى كه به جاىِ مزد، فقط خوراكِ خوردن بدهد
1601) جِغ جِغ = صداى همهمه و وراجى. صداى به‏هم خوردنِ بشقاب يا چيزهاى ديگر )دهخدا، 6839)
1602) مُزُشو = مزدشان
1603) نون و كُمى = براى كسى كارِ بدونِ مزد انجام دادن تا او به تو فقط تنها خوراكِ خودت را بدهد
1604) پسِ حَجلى = پسِ حجله‏اى
1605) نَرَنگى =مبارك،خوش‏بركت/نَرَنگ)پهلوىnفrang)=تحفه‏وهداياىِ‏اماكنِ‏متبركه‏مذهبى )جويُم، 417)
1606) تا كله‏ى سحر پشتِ درِ حجله مى‏نشينند
1607) بِرى = براى
1608) جِند و پرى = اشاره به آدم‏هاى موبور و چشم آبى )انگليسى‏ها و اروپايى‏ها و...(
1609) كَر و كورا پسِ دَر كِر مى‏زَنن = مردمِ عادى و ناآگاه هم در پشتِ همان درِ بيگانه‏ها و مزدورانِ حلقه‏به‏گوششان شادى مى‏كردند و دست مى‏زدند و هورا مى‏كشيدند
1610) نگاه كنيد به: 29
1611) نگاه كنيد به: 145
1612) ديگر: من ...خُله كه پِلِنْگَك مى‏زَنَم / آبروم مى‏بَرَن و دَسَّك مى‏زَنَم
1613) سَرِ آفتويى = دَمِ صبحى، بامداد
1614) بياتو = حلوا و معجونى است مخلوط از شكر، آرد، روغنِ خوب، مغزِ پسته، زعفران و...
1615) نَنَه = )اوستا hana) زنِ مسن )دشتستانى، 62) / مادر )دهخدا، 20129)
1616) كُلا بيدى = كلاه بدهى
1617) يَى چى‏يَم سَر بيدى = يك چيزى هم بيشتر بدهى
1618) آدَماى مام خودشو ميدَنِ شوگَر = آدم‏هاىِ ما هم خودشان را مى‏دهند به شوهر
1619) بايَه بِذارَتِ = بايد بگذارد به
1620) ماخوات = مى‏خواهد
1621) دِسِر deser = )فرانسوىdessert ) آن‏چه‏كه درپايانِ غذاخورند ازميوه،شيرينى و...)معين، 1536)
1622) وِلُو velow = ولگرد، سرگردان. متفرق، پراكنده، پاشيده، متلاشى )فرهنگ، 873). هميشه مردم با بچه‏هاى‏شان اين طرف‏ها ولو بودند )خوشه‏هاى خشم، جان اشتاين بَك، ص 59)
1623) نك: 276
1624) هَمو شُو = همان شب
1625) دَسِ پيشَه = دستى برده‏ايم، منفعتى كرده‏ايم
1626) دَلّى = حلبىِ نفتى، ظرف حلبى‏كه براى حمل‏ونقل مايعات و يا خرما و روغن و غيره به‏كار رود )واژه‏ها، 281) /نيّر، 42) / حلب )داراب، 169) / دَلبى = حلبى، حلب، پيت )سروستان، 587) / ظرفِ فلزى نفتى )زرقان، 64)/ دله = ظرفى نظيرِ كوزه و دبه و پيپت )فرهنگ، 384) / حلبى )دشتستان، 96) / )حكمت، 189)
1627) دَمِ دَلى = سرِ حلبى
1628) ديگْبَر = ديگى كه سرِ آن چِفت و محكم شود )حكمت، 208) / ديگِ كوچك )ممسنى، 113) / ديگِ متوسط )اِوَز، 103) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 202) / ديگِ كوچك را گويند و چون اغلب ديگِ كوچك را كِنارِ ديگِ بزرگ جاى مى‏گيرد آن را ديگ‏بر يا بَرِ ديگ گفته‏اند )واگوشك‏ها، 223) / ديگِ كوچكى كه داراىِ سر است / ديگِ كوچك )فسا، 122) / )نيّر، 43) / ديگِ سفرى، گويا سفره‏ى چرمين باشد كه در سفر ديگ را با طعام در آن استوار كنند / )دهخدا، 10030) / )فرهنگ، 406) / براى اين‏كه برود ترتيبِ شربت و خوانچه... را بدهد يا بفرستند ديگ و ديگبرش را حاضر كنند )نون‏والقلم، 27)
1629) از صباش عاروسو با يَى گِلَن = از فرداىِ عروسى، عروس با يك بشكه
1630) نگاه كنيد به: 167
1631) ديگر: اُى نگاه كن كه عاروس اُوس شده / از همون شبِ اولى، كِرخُوس شده / ... / پيشكى داشت و همه‏ش آرمه مى‏كرد / هوسِ سَرِ رَزَك و دُرمَه مى‏كرد
1632) كو kow فن، قلق )شيراز، 128) / روش، روال، قاعده )زرقان، 93)
1633) سوت)حكمت،389)
1634) نك: 247
1635) درفش
1636) خايه=)پهلوى xہyik) بيضه،تخمِ‏مرغ)جويم،413)
1637) تو مِخى بِه‏اَزى بِشَن = تو دلت مى‏خواهد كه بهتر از اين بشوند؟
1638) نَمِخِيم = نمى‏خواهيم
1639) دو بندِديگر:آخرين‏فيلمِ‏عروسى‏اين‏ست/سينمانيست‏ولى‏رنگين‏ست/هم‏نشاطآور و هم‏ننگين‏ست / ختم شد پرده‏ى اين‏فيلمِ عزيز / بَهرِ فرداشب‏تون، دارم نيز/// مَردُمَ‏ى بى‏سر و پا، بى‏كار و گدا / زن و شوهر همه بى‏برگ‏ونَوا/ زَنو شُو جدامى‏خوابه، مَردو جدا/ ميگه:من‏بچه‏گدا بِرى‏چِمَه؟/سَربارِكور و كَچلا بِرى‏چِمَه؟
1640) لُكُنه = )لُك = چيزِ گُنده و ناتراشيده )طع 1038) + نه‏مخففِ انه پسوندِ اتصاف( آدم و يا شيى ناموزون و بى‏قواره )جهرم، 329)
1641) لُكُنه‏ش مى‏كنن = گِرد و قلمبه‏اش مى‏كنند
1642) گُت = بزرگ )طع، 974) / بزرگ، چاق، تنومند، فربه )گُت بزرگِ جسمى است در حالى كه گَپ بزرگِ مقامى است( )واژه‏ها، 501 / بزرگ )ممسنى، 118) / )داراب، 175) / )سروستان، 596) / )جهرم، 324) / )اِوَز، 114) / )اَهِل، 144) / )زرقان، 96) / گُتَكين )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = گُت( )كيانى، 206) / )دشتستان، 108) / )حكمت، 223 و 241) / )واگوشك‏ها، 229)
1643) كُرُو korow= كَرا = )گرا = گراز( = كِراز = آهنى پهن باشد دسته دار و در دو طرفِ آن ريسمان بندند، يكى دسته‏ى آن را بگيرد و ديگرى ريسمان را بكشد تا زمينِ شيار كرده‏ى ناهموار را بدان هموار كنند و آن را به عربى مسلفه و مسواط خوانند )طع، 976) / گرا، گراز )دهخدا، 16761 و 16762) / بيلِ مستطيلِ نيمه مُحدبى است كه بر دو طرفِ آن دو زنجير بسته، يك نفر دسته‏ى بيل و ديگرى دو سرِ زنجير ]اتصال يافته در يك دسته‏ى چوبى[ را گرفته و به‏كمكِ آن زمين را مُسطح مى‏كُنند و يا مرز و جوئى مى‏كَشند. )آيا كلمه‏ى كرا با كرندن از يك ماده نيستند؟( )جهرم، 318) / مرزبند )گويشِ مردمِ سيرجان، مهرى مؤيد محسنى، ص 160) / )زرقان، 87) / كِرا = از آلاتِ كشاورزى براى كرت بندى )سروستان، 593) / وسيله‏اى در كشاورزى براى بستنِ مرزهاى زمين )حكمت، 211)
1644) خير = خير بر وزنِ پير نام بلوكى است با خاكِ كشاورزىِ مرغوب و آبى فراوان تشكيل يافته از چندين روستا )بِنَوان، خانه‏كِت، دامنه، دربندان، دستخرد، دهويه، سهل‏آباد، قَشَم‏قاوى، لاىِ خِرَمى، ماهفرخان، مبارك آباد، محمدآباد( در جنوب درياچه‏ى بختگان و شمال استهبان
1645) اى خدا! گُت شَه كُرُو بُكُنَه‏تِ خير = خدايا! بزرگ بشود و برود به خير كرو بكند
1646) گَبَرو gabarد = بزرگ / گَبُرَك = بچه‏ى انسان و يا حيوان كه تقريباً درشت شده باشد )جهرم، 324)
1647) جاشير = گياهى است علفى كه در كوهستان‏ها مى‏رويد پيش از آن كه زياد رشد كند به‏مصرفِ خوراك انسان مى‏رسد )فرهنگ زرقان، 50) / )واژه‏ها، 176) / )شيراز، 57) / گياهى است كوهى و خوراكى به‏شكلِ شويد با بوى تندِ مخصوصِ به‏خود. مردمِ استهبان آن را جوشانده و پس از آبگيرى با ماست مخلوط كرده و به صورتِ تيليتِ ماست و جاشير مى‏خورند. از آن ترشى هم درست مى‏كنند / گياهى است علفى و پايا و ريزم‏دار كه در اسفندماه در ارتفاعاتِ سردسير سبز مى‏شود و و برگ‏ها و سر و شاخه‏هاى نازكِ آن به صورتِ پخته و همراهِ ماست به مصرفِ خوراكِ انسان مى‏رسد )حكمت، 271 و 329)
1648) اى خدا! گَبَرو بِشَه بِرَتِ جاشير = خدايا! زودى بزرگ بشود و برود جاشير بياورد
1649) نگاه كنيد به: 197
1650) نونِ روز و پوشَنِ شُو نَدَرَن = نانِ روز و رختخوابِ شب ندارند
1651) پَك و پُشت‏بندى و پيشرو نَدَرَن = حامى و جلودار و پشتيبانى ندارند
1652) ميگَه بَچَّه‏م نَماخوام كه چى بُخونَه =مى‏گويد نمى‏خواهم كه بچه‏ام چيزى بخواند )سواد بياموزد(
1653) اَلُك aضlok = گونه‏اى بادامِ تلخِ كوهى، بُخورَك / اَهلُك = ميوه‏ى بادامِ وحشى )حكمت، 244) / اَلوك = بادامِ كوهى )داراب، 162) / )سروستان، 578) / )دشتستان، 80)
1654) بِرَه اَلُك بيارَه گو بُرونَه = برود از كوه اَلُك بياورد و در صحرا گاو براند
1655) گردوىِ گِر = گردوى خراب كه مغزِ آن پنبه‏روك آورده است
1656) كَپ و كُچَه = دهان، لب و لوچه، كُپ و چانه
1657) نك: 156
1658) شُر = مقدارى آب كه ناگهان ريخته مى‏شود / شُرشُر = صداى ريزشِ آب )زرقان، 77)
1659) كُنَدَش ناز تو شِر نُونُو = حتا هنگامِ سرِپا گرفتن‏اش كه مى‏خواهد ادرار كند او را نوازش مى‏كنند. تشرشر = ادراركردن )فرهنگ، 202)
1660) بيا هُوهُو، بُبُلُ‏ش بِكَن و بُرُو = و به‏طعنه و خطاب به يك موجودِ خيالى مى‏گويند: بيا هوهو بُبُلُ‏ش بِكَن و بُرُو. غافل از اين كه بچه ناخودآگاه از هوهو ترسيده مى‏شود
1661) سُپُل = نانِ گِرد و كُلفتى كه‏از آردِ ذرت در نانوايى‏هاى نانِ سَنگَكى مى‏پختند / نانِ ضخيمى به‏ضخامتِ 2 تا 4 و قطرِ 10 تا 15 سانتى متر كه از آردِ ذرت در نانوايى‏ها تهيه مى‏گرديد )حكمت، 208) / نانِ كُلُفت )داراب، 171)
1662) زَنَكو = زن + ك كوچكى )تصغير( + واوِ شناسايى )معرفه(. مردان معمولاً زنانِ خود را بدين اسامى: زيفه )ضعيف + ه(، سرپوشيده، لچك بسر، بچا، ننه‏ى بچا، خونه، بزمون، مرغ‏مون، زيدمون و... مى‏ناميدند / ضعيفه، آن زن )به تحقير( )نيّر، 47) / براى تحقير و توهينِ زن استعمال مى‏شود. زنيكه )فرهنگ، 447) عاشقِ يك زنيكه‏ى شلخته‏ى روسى شده بودى )سه قطره خون، 31)
1663) هِرَسام herasہm= چوب‏هاىِ سقفِ خانه‏ام / نك: 121
1664) اِشْكِزا )اِشْكَزَه eكkaza) = اِشك‏ريزه‏ها، آب‏چُكِ سرِ ديوارها / اشك‏ريزه، پيش‏خان، )فسا، 119) / برآمدگىِ لبِ بام )سروستان، 578) / چوب‏هاى اصلاح شده‏اى كه در ساختِ سر درها موردِ استفاده قرار مى‏گيرد )خفر، 515) / اشك‏ريزه، تكه‏هايى از چوبِ سروِ كوهى كه به‏صورتِ ورقه‏هايى به‏قطرِ دو تا چهار سانتى‏متر درآمده و آن‏ها را در سرِ ديوارها طورى قرار مى‏دهند كه قسمتى از آن به‏روىِ ديوار و قسمتِ ديگر خارج از ديوار قرار گيرد )حكمت، 206)
1665) كَلَفَه‏شونا kalafaكunہ= درختانِ اصلاح‏نشده و كارنگرفته و درهم و برهم و بامحصولِ بسيار كم
1666) هَلُو halow= )هَل + آب = آبى كه هرز مى‏رود( غارت، چپاوُل، بيراهه / آب را رها كردن، آب را از كانال و جدولى كه برايش تعبيه كرده‏اند رها ساختن و به جريانِ طبيعى خود افتادن / تاراج )حكمت، 339)
1667) ديگر: چار تا پيوندِ بُوآم ميرَتِ هَلُو! / تَه توياى كَلَفَه‏شونام ميرَتِ هَلُو!
1668) اُلُل = ساده و ديرفهم، نادان و كودن / اُلُل بر وزن شُتُر آدم ابله و احمق و بى‏شعور را گويند )واژه‏ها، 37) / ساده، هالو، خُل، احمق )شيراز، 20)
1669) لَكاتَى lakہtey= لَكاته‏اى، شرور، وقيح، دريده / لَكاتَه = )لَكات = هر چيزِ ضايع و زبون + ه تخصيص( آدمِ بى‏ارزش و بى سر و پا )جهرم، 329) / زنِ هرزه و هرجايى )نيّر، 66) / پرده‏ى اطاقِ مجاور پس رفت و شوهرِ عمه‏ام، پدرِ همين لكاته قوز كرده و شالِ‏گردن بسته واردِ اطاق شد )بوفِ كور(
1670) اُوچيلى owcضili = كسى‏كه‏از دهانش آب‏مى‏ريزد/ نك: 103
1671) نگاه كنيد به: 102
1672) گُل كُپُل = تُپل مُپُل. معمولاً چون در گذشته نظامِ مردسالارى شديداً حاكم بود خانواده‏ها از آوردنِ نوزادِ پسر بسيار خوشحال مى‏شدند و با القابى زيبا او را توصيف مى‏كردند و برعكس اگر زنِ خانواده دخترى مى‏آورد علاوه براين كه خود موردِ سرزنشِ تندى واقع مى‏شد نوزادِ دختر به‏هر زيبايى هم كه بود موردِ مِهر و محبت نبود
1673) ميگَه بَرَّه‏ى نَرَه و اَ گِلَه ميرَه = مى‏گويد اين پسرِ من برّه‏ى نرى هست و به گله مى‏رود
1674) نگاه كنيد به: 52
1675) كُلَه = مرغدانى )سروستان، 595) / )دشتستان، 105)
1676) ئى نَه مُرغَه كه پَسين اَ كُلَه بِرَه = اين مرغ نيست كه نتواند از خانه بيرون برود و پسين كه شد به كُله )لانه( برود
1677) گونه‏اى ديگر: بايه لِه بِشَه و كچل بِشَه و فلج / تو ئى دنياىِ بى‏ريختِ كَج و مَج
1678) ديگر: گيره‏ى گِل به‏سرش بگذارد
1679) كِهْشَه‏كَشى = با كج بيل كاركردن
1680) موتولو mutulu= بچه‏ى كوچك
1681) نگاه كنيد به: 59
1682) هِنْج‏وهُوش henj_o howك= صدايى‏كه براىِ‏راندن‏وايستادنِ‏الاغ به‏كارمى‏گيرند/)زرقان، 116)
1683) مُلاّش بِبَرَه = به دستِ ملاى مكتب‏خانه بسپاردش
1684) مُلاّ چون خَسّه شَه و پَك و پَكَرَه = مُلاّ چون از درس دادن خسته شده و پكر است
1685) نگاه كنيد به: 123
1686) مار و موشْكو mہr o muكku= نوعى تهديد و شكنجه‏ى روانى
1687) مُرُسيد morosid = لغزيد، ليز خورد
1688) خُو = خواب
1689) ديوِ دوسرى = پدر و مادرها براى اين كه از اذيت كردنِ بچه‏ها جلوگيرى كنند و آن‏ها را به‏اصطلاح تربيت نمايند از موجوداتِ خيالى و افسانه‏اى همچون ديوِ دوسرى، نَنَه‏مَه‏دُزما، نَنَه‏ى اَندر غُربا، خاله غولك، پامالَك، دو چيش و چار انگشت، و ... مى‏ترساندند
1690) هيمَه = )پهلوى، هيمك = چوبِ سوختنى( هيزم )جهرم، 339) / )ممسنى، 120) / )داراب، 180) / )سروستان، 603) / )نيّر، 74) / )زرقان، 117) / )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = هيزمَه( )كيانى، 209) / )واگوشك‏ها، 234)
1691) نگاه كنيد به: 94
1692) فانوسِ انجير = با انجيرِ به نخ كشيده و با تِكه پارچه‏هاى رنگين )گُلَك( تزيين شده، چيزى شبيه لوستر درست مى‏كنند و از سقف آويزان مى‏نمايند.
1693) شالا = اميدوارم،ان‏شاءاللَّه / شالا = انشاءاللَّه / )ممسنى، 116)
1694) شالاّ مُلاّش زودى عَمّ‏ش بُشونَه = خدا كند كه ملاى مكتب‏خانه‏اش زودترى بچه‏ام را تا سوره عَمَّ برساندش )به‏او بياموزد(
1695) تانُشونْدَتْ مَ‏سَرِ مالقارَه = تا نشانده است مرا بر سرِ مالقاره
1696) صبا = فردا )سروستان، 590) / سوا = فردا )نى‏ريز، 3) / )مأخوذ از صباحِ عربى = فردا( فردا )جهرم، 313)
1697) ديگر: ب به زير داره يكى، هى بُخو جان
1698) سَرِ گُم مى‏شَه = سرگردان مى‏شود
1699) چيشاش = چشمانش
1700) گِرِچَه = گِرد و متعجب / پيچيده ريسمان )بيضى، مانندِ ماهى( برخلافِ گُروك كه آن هم پيچيده ريسمان‏است ولى گِرد و مدوراست )واژه‏ها، 524)/حلقه‏ريسمانى‏كه‏از دوكِ نخ‏ريسى مى‏گيرند و بيضى‏گون است )زرقان، 99) / گيرچه = ريسمانى به‏شكلِ بيضىِ توپ‏شده، گلوله‏شده )سروستان، 598) / گروهه = گلوله )طع، 987) / گِريچه = گروهه نخى كه بشكلِ دوك پيچيده شده باشد )جهرم، 325)
1701) دُب=لجباز
1702) ديگر: درس و مشقُ‏ش چو ندارد اُسلوب / لاجرم چاره‏ندارد جز چوب / چوب با طفل بُوَد نامرغوب / دلِ طفلك به‏تپيدن آيد / هم‏چو آهو به رميدن آيد
1703) گوروخت = گريخت
1704) اِشْكِلَك = شكنجه )فرهنگ، 60).اشكنك، چوبى‏كه لاى انگشتان مجرمان‏مى‏گذاشتند و فشار مى‏دادند تا از آن‏ها اعتراف بگيرند )سخن، 155). ... اشكله عبارت از قطعاتِ چوبى است كه لاىِ انگشتان مى‏گذارند و دراطرافِ آن طنابِ محكمى مى‏بندند و سپس روىِ آن آبِ سرد مى‏ريزند كه فشارِ طناب‏ها زيادتر شود. ]ادوارد براون: يك سال در ميانِ ايرانيان[ ترجمه‏ى ذ. منصورى، ج 519 2 )كتاب كوچه، ج 539 2). وقتى مى‏بينم‏اين طفلك‏هاى معصوم ازگرسنگى اشكلك مى‏شوند جگرمان ريس مى‏شود )پابرهنه‏ها، 180)
1705) جَوونَى javooney = جوان‏هاىِ
1706) لَشَىِ laكey= لَش‏هاىِ/نك: 59
1707) كولوسْكِ نَوَچولَه kulusk e navacضدla= كنايه از آدمِ سياه و زردنبو / كولوس = / كوروس kurus چمباتمه به‏كُنجى نشستن، در خود جمع شدن و به‏گوشه‏اى خزيدن، خوابيدن به‏پهلو در حالى كه پاها بر اثرِ سرما در شكم جمع شده باشد )شيراز، 129) / كوروس كردن = از سرما خود را جمع كردن )زرقان، 93) / نَوَچول navacضoul = بدقيافه )حكمت، 361) / چولوسك cضخlخsk = نيم سوز، هيزمى كه شعله ور باشد، چوبى كه نيمه‏ى آن سوخته باشد و نيمه‏ى ديگرش نسوخته باشد )واژه‏ها، 225) / چلوس cضulus = هيزمِ نيم سوخته )ممسنى، 112) / )دشتستان، 91) / چولوس )سروستان، 585) / چُلوسك = هيزمى كه سوخته و قبل از خاكسترشدن خاموش كرده باشند )حكمت، 366)
1708) مى‏زَنَه‏تِ بَچّى = مى‏زند به بچه‏ى
1709) يُرِش ميارِتِ = يورش مى‏آورد به
1710) بَچَه‏كو bacضcضaku= بچه + ك دوست داشتن )تحبيب( + واوِ معرفه
1711) دو جُزْمى = دو جزءِ از سى جزءِ قرآن
1712) نَپَه = نه‏پس، بنابراين )داراب، 179) / نه‏پس، بارها، بعضى اوقات )سروستان، 601) / در اين صورت )شيراز، 153) / )زرقان، 109)
1713) ئى خُ رُونُ‏ش نى خُ شَز مى‏شْكَنَه خُ =اين‏خُب، روانش‏نيست‏خُب،ازاومى‏شكند، خُب = اين‏كه نمى‏تواند راحت‏وروان‏بخواندوشكسته‏پكسته‏مى‏خواند!
1714) هِجى‏زدن = هجابه‏هجاگفتن،بخش‏كردن،هجابندى
1715) باك = عيب و نقص، بيمارى، رنج و درد )كتاب كوچه، ج 588 4) / ترس، واهمه، بيم، تشويش، نگرانى، دلواپسى، ناراحتىِ خيال، كسالت، عيب، پروا )شيراز، 25) / )برهان قاطع، 154) / )جهانگيرى( / )ناظم‏الاطباء( / )آنندراج( / )نيّر، 19) / ترس )دشتستانى، 68)
1716) ئى باكيش نيس، نَدينُ‏ش شُومُندَه = ملا در پاسخِ مادرِ بچه مى‏گويد: اين باك و عيبى ندارد فقط به او خوراكِ شب مانده ندهيد
1717) ناپَهْريزى = ناپرهيزى، بى احتياطى، آن‏چه بايد از او دورى كرد
1718) پُتِ گربه = موى گربه / پُت = موى بدن و هرگونه مو و پشم )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 196) / )آباده، 160)
1719) كِنْد = كمرگاه، بالاى باسن. گونه‏اى ديگر: گُند
1720) بادكَش كردن = كشيدنِ خون را به سوىِ جلد بوسيله‏ى بادكش يا شاخ يا استكانى كه هواى آن را بيرون كرده باشند، با مكيدن يا سوختن پنبه و يا چيزِ ديگر در آن. حجامت كردن )دهخدا، 3434)
1721) اُوow = آب
1722) بِدِس bedes= وَجب
1723) بُسوزون = بسوزان
1724) گُل خِس = گياهى است خودرو از تيره‏ى شويدى‏ها با بوى تند و زننده
1725) سَرگين = )پهلوى sargin)فضله چهارپايان )جويم، 414)
1726) بِزَنِ چيشُ‏ش = اصطلاحى است به معناى تركيب كن، چيزى را به آن‏ها اضافه كن
1727) تُو بِدِه tow = تاب بده، بچرخان
1728) نگاه كنيد به: 123
1729) اِى ey = اين
1730) مِنَى كَرده = منع كرده، ديگران را به ريشخند گرفته، اداى ديگران را درآورده، گفتار و رفتارِ ديگران را با تمسخر انجام داده است. در باورِ مردم است كه هر كس مِنى كرد دستگيرِ اولاد و اولادزاده‏اش مى‏شود. ضربِ مثلى است كه: منع كن‏از چوغ نمى‏جيكه يعنى سرِ سلامت به‏در نمى‏برد
1731) وُيسِيدَهvoysida )ويسيدهveisida ) = ايستاده
1732) پيشْت piكt= صوتى است راندن و گريزاندن گربه را )كتاب كوچه، ج 1050 8) / صوتى كه براىِ راندنِ گربه به كار مى‏برند. كلمه‏اى كه گربه را بدان رانند، آوازى براى راندنِ گربه، پيش‏پيش )فرهنگ، 180). يكى گربه را از آشپزخانه پيشت مى‏كرد )زنده بگور، 80)
1733) گُرْبَى gorbey = گربه‏ى
1734) رَم كَردن = رميدن )معين، 1675) / گريختن، فاصله گرفتن )فرهنگ، 421) تو به اسمِ معلمِ ده نبايد طورى رفتار كنى كه دهاتى‏ها از تو رَم كنند. )نفرينِ زمين، 89)
1735) تمامِ مواردِ در مخمسِ بالا در باورهاى مردم بوده و هنوز هم به طورِ كم و بيش هست
1736) كُتُوخونَهkotow xuna=كُتب‏خانه،مكتب‏خانه
1737) هَمواَم = همان‏هم
1738) غَلْبال=غربال
1739) ديگر: پدرش خيلى از او خوشحال است / بى‏خبر زان‏كه پسر دنبال است
1740) درمى‏آيد. بچ‏زدن=بچه‏زاييدن
1741) پولِ‏ماهيانه‏مى‏خواهد
1742) نك: 276
1743) كُتُو خونه kotow xoona= كُتب‏خانه، مكتب‏خانه
1744) قازورَه = پلشتى
1745) نگاه كنيد به: 50
1746) راسَه و اِجى )هجايى( = اصطلاحاتى است در آموزشِ مكتب‏خانه‏اى
1747) صَنار = در تداولِ عامه مخففِ صد دينار است و آن سكه‏اى بود از مس معادلِ دو شاهى. و ده عددِ آن يك قران )يك ريال( و سال‏ها رايج بود )دهخدا، 13273) / صَنار = تحريف و به‏معنى صد دينار است و آن سكه‏اى است كه معادل دو شاهى بوده و ده عدد آن يك قران )يك ريال( بوده است. اين سكه را محمدى هم مى‏گفته‏اند. )واژه‏ها، 388)
1748) نگاه كنيد به: 88
1749) مُلُّو mollow= ملاّ + واوِ معرفه / مُلّو = ملا، مكتب‏دار، باسواد، آخوند )نيّر، 68) / مُلا =مكتب‏خانه )حكمت، 270) / باسواد، درس‏خوانده )سروستان، 600)
1750) شُو با بَچَهَكو،قُمار نمى‏زَنَه‏جان = جانِ‏من شب‏كه شد با بچه‏مان‏كه ديگرقماربازى نمى‏كند
1751) يَكَه سَرُشَه = يك سَر و يك بَر و يك زير ؛ مثال: الف دو سَر داره دو بَر داره دو زير
1752) ئى هَمَه‏ش يكيّه و از بَرُشَه = اين به‏تمامى يگانه است و همگى هم از حفظش هست
1753) ميزيوmiziyou= ميز + ى نسبت + واو. خانه‏اى‏كه‏درآن‏ميزقراردارد.كلاسِ‏درسِ‏داراى‏ميز و نيمكت
1754) بِخْتَرتَرُشَه = بهترترش است. به را دو بار با علامتِ صفتِ تفضيلىِ تَر مُتَّصِف گرديده است
1755) در مكتب‏خانه آن همه درس‏هاى جورواجورى كه در مدرسه مى‏دهند، به‏بچه نمى‏دهند.
1756) ديگر: كودكى را كه از اول استاد / هيچ آداب به‏او ياد نداد / كج نهاده‏ست مَر او را بنياد / دارى اميد كه يك روزِ دِگَر / فيلسوفى شود آن بچه پسر؟ /// گَر معلم بُوَدُش جالينوس / وَر بيارى به‏بَرُش بَطلَميوس / يا مسيحا دَهدش فَنّ و دُروس / واتَرَقَد نزنى گَر نظرش / باز بدتر بشود از پدرش
1757) دَنگ = اداواطوار،تشريفاتِ‏كاذب،مسخرگى/اَدا،اَطفار)داراب،169)/تقليدِكسى‏درآوردن )جهرم، 302)
1758) صبح تا پسين اَدا و اَطوارى دارند
1759) خَسَّه‏گونىxassaguni=خستگانى،خستگى‏دركردن
1760) يَى‏دِفى yay defey = يك‏دفعه‏اى
1761) كولَه‏كولُو koola koolow = گونه‏اى‏بازى‏محلى‏است
1762) خوانا )صفت‏فاعلى(
1763) ازاوبپرسى
3672) mycضolopa=خودرامى‏كَشاندومى‏رساند
1765) به‏تندى،باسرعت
1766) نك: 44
1767) شى شو كi كow= سرازير شو
1768) بَناسَك = انجيرستانى در شش كيلومترىِ شرقِ استهبان )حكمت، 388) / نك: 196
1769) تا ميشى = مى‏گذرى
1770) گرگ و ميشى = هواى تاريك روشن
1771) اويْنْگو owyngu، بَناسَك banہsak= )بَنه + آسَك(، بَيَلّو bayallou، پوينو pouynu، خَنْگ xang، زينو zinu، شِهنو كehnu، لى كُور ley kowr، وُهْلو vohlou = نامِ مناطقِ كوهستانى و كوه‏هاى استهبان
1772) باخواجَم = پدربزرگ‏ام. باخواجه = بابابزرگ )كتاب كوچه، ج 48 4)
1773) اِشْكَك eكkak= انجيرِ نارَس / اشكوئك )خفر، 516)
1774) سالِ دردى = در سالِ 1298 خورشيدى پس از پايانِ جنگِ جهانى اول نوعى آنفلونزاى فراگيرى بيش از ده ميليون نفر در خاور ميانه و بسيارى از مردمِ ايران از جمله استهبان را به هلاكت مى‏كشاند
1775) عَمَم = عمّه‏ام
1776) چپاندن = چيزى را به‏زور در چيزِ ديگر داخل كردن، فشاردادن، فروكردت )فرهنگ زرقان، 54). چيزى يا كسى را با زور و فشار در جايى جادادن )سخن، 786)
1777) كُرُشَهkoroكa = جو و گندمى كه خوب كوفته نشده باشد )سروستان، 593) / كروشهkoruكa = خوشه‏هاى گندم و جويى كه در نتيجه نارَسى،در موقعِ خرمن‏كوفتن، دانه‏هاى آن‏ها از غلاف خارج نشود )جهرم، 319) / كراشيده = تباه و نابود )قاطع، 859) / نخاله جو و گندم )دشتستان، 104)
1778) اَوْدَه avda = هَفده
1779) تِرِشَه = تيريشه، پاره‏ها و نوارهاى باريك پارچه و لباس را گويند )واژه‏ها، 173) / )شيراز، 55) تيريش )نيّر، 29) / تِريشه = باريكه‏ى بلندى از چوب و پارچه و پوست يا امثالِ آن )كتاب كوچه، ج 303 9) / تيرشه، تكه پارچه‏ى بريده شده، دَمِ قيچى )فرهنگ مردم زرقان، ص 49) / تيريشه = نوار باريك پارچه )جهرم، 290) / )فرهنگ، 201) / تيريز )طع، 333) / تريش )دهخدا، 5861) / تِرِشَه = تريش = پاره، تكه‏ى )پارچه و مانندِ آن( )دشتستانى، 48) / / تى‏ريش، پارچه‏ى كهنه )سروستان، 583) / تِرشَه = دَمِ قيچى، تكه‏هاى كوچكِ پارچه )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = تِريشه( )كيانى، 195)
1780) سه تا شَز بِنْدا = سه تا از آن بينداز )كم كن(
1781) نومزَه numza= نوزدَه
1782) جَعم = جمع
1783) بُوآ گُتوم bowہ gotoum= بابا بزرگم
1784) اِشْبَه = نامِ منطقه و كوهى در جنوبِ خاورىِ استهبان
1785) پاكَنَه = با پا و بيل درحالِ كَندنِ زمين است
1786) مُل = گلو،گلوگاه/ درلهجه‏يزدى‏وشيرازى‏ولُرى=گردن‏است)فرهنگ،793)/انتها،بيخ)داراب،178)/ گردن ،پشتِ‏گردن)سروستان،600)/)زرقان،106)/)نيّر،68)/درتداولِ‏مردمِ‏شيرازويزد=گردن)دهخدا، ص 18920) /درلهجه‏شيرازى‏ويزدى‏ولرى=گردن)جمال‏زاده(/)شيراز،149)/)همسان‏باگويشِ‏زردشتيان‏يزد و كرمان( )كيانى،208)/)دشتستان،112)
1787) مُلِ ماده = )گلوگاهِ معدن( نامِ كوهى در استهبان
1788) ديگْبَر = ديگى كه سرِ آن چِفت و محكم شود )حكمت، 208) / ديگِ كوچك )ممسنى، 113) / ديگِ متوسط )اِوَز، 103) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 202) / ديگِ كوچك را گويند و چون اغلب ديگِ كوچك را كِنارِ ديگِ بزرگ جاى مى‏گيرد آن را ديگ‏بر يا بَرِ ديگ گفته‏اند )واگوشك‏ها، 223) / ديگِ كوچكى كه داراىِ سر است / ديگِ كوچك )فسا، 122) / )نيّر، 43) / ديگِ سفرى، گويا سفره‏ى چرمين باشد كه در سفر ديگ را با طعام در آن استوار كنند / )دهخدا، 10030) / )فرهنگ، 406) / براى اين‏كه برود ترتيبِ شربت و خوانچه... را بدهد يا بفرستند ديگ و ديگبرش را حاضر كنند )نون‏والقلم، 27)
1789) شاخى بُز = كله پاچه‏ى بز / شاخى = كله‏پاچه )حكمت، 208) / كله‏ى گوسفند )سيرجان، 126)
1790) سى‏وپنج شاهى
1791) گُتَكين = بسيار بزرگ و گُنده / گُتَكين = بزرگ )حكمت، 213 و 328)
1792) نُوالَه novہla = گلوله‏ى خميرى كه از آرد درست مى‏كنند و به سگ يا شتر مى‏دهند
1793) گُتَكينِ نُوالَه gotakein_e novہla= كنايه از آدمِ چاق و تُپُل و بى‏خاصيت است.
1794) بوف=كم‏عقل،كودن،نادان
1795) نك: 170
1796) آروفَه‏ہroofa= جمع‏آورى
1797) لِبْدى مَمَرا lebdi mamarہ= كسى كه بُته‏اى ندارد و مى‏خواهد خودش را به‏رخِ ديگران بكشد / لِبدى lebdi = زشت‏رُخ، بدقيافه )داراب، 176) / آدمِ نامرتب از نظرِ وضعِ لباس، آدمِ بى‏قيد و بند نسبت به وضعِ ظاهرى خود، گاهى به معنى شكمو و حريص هم به كار مى‏رود )شيراز، 140) / بدبخت، كسى كه لباسِ تنش پاره و نامتناسب و انگشت‏نماست )حكمت، 286 و 368) / لَبْد )عربى( = نمد، هر پشم يا موىِ بر هم نشسته و به هم چسبيده )لاروس، 1756) / )فرهنگِ نفيسى( / پنبه كهنه‏ى بهم چسبيده در لحاف‏هاى كهنه )جهرم، 327) / )محرفِ لفتى( بدلباس، بدتركيب )واژه‏ها، 530)
1798) گوروفَه gurufa= مُچاله / دسته، بسته، مقدار چيزى كه پيچيده و دسته كرده باشند )واژه‏ها، 507)
1799) اولولو و بولولو ololu o bololu= كيسه‏اى كه در آن پيه و زردچوبه و نمك و...مى‏ريختند و درِآن را مى‏بستند و در آبِ گرم مى‏چرخاندند تااز آن آب، خوراكى فراهم آيد. كيسه را براىِ روزهاى ديگر به نخى كه به سقفِ اتاق بسته بودند، آويزان مى‏كردند. واين حكايتِ خانواده‏هايى بود كه دست‏شان به دهان‏شان مى‏رسيد. بسيار كسان هم بودند كه از همين كيسه محروم بودند و با خواهش و تمنا و بعضاً آبروگرو گذاشتن از همسايه به قرض مى‏گرفتند؛ آن هم به شرطِ اين كه نفشارند و نخشارند و به پس آرند.
1800) نگاه كنيد به: 155
1801) پِلا = از مصدرِ پالودن و پاليدن. فشاردادن و تصفيه كردن
1802) نَه گولوگولو goulou goulou = نه دروغ دروغى بلكه راست راستكى
1803) ديگر: اولولومون تو بولولوش مياره / وافِشُرده بَرَمو پس مياره
1804) كُتُوخونَو kotow xunow= كُتب‏خانه، مكتب‏خانه
1805) ديگر: در كَفى بيخه و در توىِ كَپَر
1806) هَف = هفت
1807) كَتِ فَرَنگى = ميز و نيمكتِ كلاس
1808) از بَرُم شد، نَبَرُم مَ مدرسه = همه چيز از حفظم شد، ديگر مرا به مدرسه نبر
1809) هَمى‏يَم والا بَسَه = همين هم واللَّه بس است
1810) كُلّ و كالَم نكن = سر و دنباله‏ام نكن، مرا تحتِ فشار قرار نده
1811) چى كه من اَ چى نمى‏شَم اَ كجا بِرَم؟ = به‏خاطرِ اين‏كه صاحبِ شخصيت و مقامى نمى‏شوم، به كجا بروم و چرا بروم؟!
1812) حالا هيچ‏كَه خونَه نيس، ما خودومونيم = اكنون كه هيچ بيگانه‏اى در خانه نيست و ما خوٌدمان هستيم
1813) كُجَى kojey= كجاىِ
1814) اِى دُروغا تو كُجَى قرآنه = اين دروغ‏ها در كجاىِ قرآن است؟
1815) اِجى = هِجى
1816) كُل‏كُلَكى = كم كَمَكى، يواش يواش
1817) كُتُو = مكتب خانه كه اصلِ آن كتَّاب خانه بوده است )واژه‏ها، 452) / مكتب، رفتن به جايى براى يادگرفتن و درس خواندن، شاگردِ كسى شدن )سروستان، 593) / كتو خونه kotow xدna مكتب‏خانه )نيّر، 59) / )شيراز، 118)
1818) نَه كتو ماخاتُ kotow = نه كتاب مى‏خواهد و
1819) كُت = )پهلوى katak = خانه( لانه‏ى حيوانات، خانه‏ى محقر )جهرم، 317) / سوراخ )داراب، 174) / اتاقكِ چوبى و گِلى )سروستان، 593) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 205)
1820) بُشونَن شَه تو كُتِ بى‏ديوال و دَر = بچه را بنشانند در يك سوراخِ تاريك و بى در و پيكر )منظورِ شاعر ايرانِ زمانِ شاه است( و آن چه را كه شاه از مردم مى‏خواهد - حماقت - به او بياموزند
1821) اى خان‏ه = اين خان هست
1822) اى بَگ‏ه = اين بيگ )آقا و سركرده( است
1823) خَرَه = مراد شاه است
1824) كَكَه = گُه )فرهنگ واژه‏ها...شيراز، ص 60) / فضله و افكندگىِ آدمى باشد )طع، 922) / گُه )نيّر، 60)
1825) پَكَرو = )پَكَر + واوِ شناسايى( پَكَر = نگاه كنيد به: 28
1826) اگر هم شهامتِ ايستادگى و مقاومت داشت و مى‏خواست انسان بودنِ خودش را اثبات كند، يا او را در هم مى‏شكستند يا به گه‏خورى و خر شدن وادارش مى‏كردند
1827) دو بَرِى dobarey= دوباره‏اى
1828) كَلَفَه = كلافه، مُچاله، لِه و لَورده. درهم شدن، گيج‏شدن، متحير و مبهوت )واژه‏ها، 469). سخت ناراحت و عصبانى كردن )فرهنگ، 650) / كلاف )سروستان، 594)
1829) سَرِ كَلَفَه گُم كَرديم = به بيراهه رفتيم، از مسير خود خارج شديم
1830) لُم‏لُم = غُرولُند )فسا، 123) / گُم‏گُم = لم لم، حرف‏هاى يواش و آهسته )واژه‏ها، 513)
1831) غُمْ‏غُم = گُم‏گُم، حرف‏هاى يواشكى و آهسته / غُم‏غُم كردن = لُنديذن )جهرم، 314)
1832) دِلَه‏خَنْى delaxani= نامِ كوه و كُرُشى در استهبان
1833) شو بِريم = شب برويم
1834) كُرُش koroك= چَرْخُشت، به زبان سُغدى crxwكt و به زبان پهلوى karxoكt چرخى كه با آن آب انگور گيرند؛ حوضى كه در آن انگور بريزند و لگد كنند تا شيره‏ى آن برآيد. )فرهنگ معين، ص 1280) جايى‏كه انگور را به‏شيره تبديل مى‏كنند. در بعضى از فرهنگ‏ها به‏معنى حوضى كه انگور بريزند و بپاى بمالند، تا شيره‏ى آن فشرده گردد )فرهنگ جهانگيرى، ص 935 و 936) / كارخانه شيره انگورپزى )آموزگار، 472)
1835) بُخو = بخوان، بيخو )بيخِ‏آب، بُنِ‏آب(، بخون )آغشته به‏خون(. نامِ چشمه و استخر و كُرِش و كوهى باصفا. در سالِ 1365 كه سيلابِ فراوانى سرازير شد آثار و بقاياىِ يك كُرُشِ بسيار قديمى - به‏غير از آن كُرُشى كه هم اكنون هست - و كه هيچ كس از وجودِ آن آگاهى نداشت از زيرِ خاك بيرون آمد
1836) مُلِ تار = گلوگاهِ تار )تار، طاهر يا عطار؟( نامِ كوهى است در استهبان
1837) دربِ گولو = دَرِ گلو، گلوگاهى واقع شده در بالاترين نقطه‏ى كوهِ جنوبىِ استهبان كه در گذشته رونقِ زيادى داشت زيرا تنها راهِ ارتباطى اين منطقه با ششده و قره‏بُلاغ بود
1838) بى‏چينو beycضinد= )بِه‏چين + واوِ معرفه(، نامِ كوهى در استهبان
1839) كوهِ بَرَه = نامِ منطقه‏اى كوهستانى در جنوبِ استهبان كه هفته‏ى آخرِ فروردين ماهِ هر سال به‏خاطرِ دشتِ زيبا و گسترده‏ى گُلِ لاله‏ى سرخ، پذيراى بسيارى از مردمِ استهبان و ديگر ديارِ ايرانِ عزيزمان است
1840) پاتيل = نوعى ديگ است كه تَهِ آن مُدوَّر و باريك و دهنه‏ى آن پهن و گشاد است. مانند پاتيلِ آشى و پاتيلِ حلوايى )واژه‏ها، 91) / ديگِ بزرگِ مسى )فرهنگ، 143) / ديگ )اَهِل، 140) / ديگِ مسين يا چدنى كه كاملاً به‏شكلِ نيمكره‏است و در دو سوى لبه‏ى آن دستگيره‏هايى وجود دارد )كتاب كوچه، ج 166 7)
1841) وَخت vaxt = وقت
1842) كَرَمَضون karamazدn= كربلايى رمضان /// ديگر: نامِ استادِ كُرُش؟ - كَرَمَضون / كه به ...نِ پاكُشو، چوغِ قَپون
1843) چوغِ قَپون = چوبِ قپان
1844) پَت = موىِ درهم فرورفته، ژوليده
1845) پسر كُرُش = شاگردِ كُرُش
1846) اَلْبِشارَت = مژده
1847) چِكِنَه = چسبناك. در اين جا به معناى اين است كه كُرُش آغازِ به كار كرد
1848) پشتِ پاها همه بَسَه تَپَنَه = پشتِ پاها، همگى پينه بسته است
1849) نگاه كنيد به: 62
1850) شُو اَلو زدن = همان شبى در كوره‏ى كُرُش آتش كردند
1851) چِكِنَه = چسبنده، لوچ، چسبناك مثل شيره و عسل / چسبناك، نوچ )شيراز، 63) / )زرقان، 55) / )سروستان، 584) / چسبنده، سِمِج )نيّر، 34) / چسبنده )فسا، 121) / )جهرم، 295) / چسبنده، چسبناك )خفر، 526) / )دشتستان، 92)
1852) ديگر: همَگى چسبيدنِ لِنگِ مَگَسى / داد و فرياد زنند از بى‏كسى
1853) پَت = درهم و برهم )واژه‏ها، 97). كرك، درهم آن گونه كه نتوان به سادگى شانه كرد )فرهنگ، 151)
1854) تَسْمَه = سفت هم‏چون كمربند، كنايه از آدمِ محكم و باريك‏اندام و قوى / دوال، بندِ چرمين باريك )كوچه، ج 318 9)
1855) سِفت = محكم
1856) لوَهت lovaht = گُنده / بزرگ )حكمت، 212)
1857) بابُرُش = كسى‏كه بُرِش دارد.لياقت درانجامِ‏كارى، كاربَرى، زرنگى، كاردانى )فرهنگ‏لغات، ص104)
1858) پاسَر كُرُش = پسر كُرُش، شاگردِ كُرُش
1859) سَكَل = استخوان. مراد آدمى است كه در اثرِ كارِ زياد و زحمتِ فراوان، لاغر و استخوانى ولى سِفت و سِوِر و محكم است / تكه استخوانى كه سرِ برجسته داشته باشد )سروستان، 589) / استخوان )زرقان، 73)
1860) پُرگودَه = مقاوم و پراستقامت / گُوده gowda = چاله‏اى‏كه براى نشاندنِ درخت حفركنند )جهرم، 326) / گوده = )پهلوى gawt) حفره )جويم، 416)
1861) لُودَه lowda= سبدِ بزرگى كه با تركه‏ى اَس‏پوس مى‏بافند و دولنگه‏ى آن يك بارِ خر است / مأخوذ از لغتِ انگليسىِ lodan مى‏باشد )خفر، 542) / سبدهاى بزرگى كه از شاخه‏هاى درختِ انار براى حملِ ميوه بافند و دو عددِ آن را بر يك الاغ حمل كنند )لوده تقريباً بشكلِ هِرمِ ناقصى است كه قاعده‏هاى آن مربع مستطيل‏اند( )جهرم، 331) / ظرفى است كه از چوب‏هاى نازكِ سردرخت سازند و براى حمل و نقلِ خرما و انگور به‏كار رود )واژه‏ها، 547) / سبدِ بسيار بزرگى كه يك جفتِ آن بر روىِ يك الاغ قرار مى‏گيرد )ممسنى، 118) / )شيراز، 145) / )دهخدا، 17482) / ظرفى است تقريباً به‏شكلِ منشور مربع القاعده، از چوبِ گياهى به‏نامِ اَسپوس مى‏بافند و در آن انجير و انگور و ميوه‏هاى ديگر مى‏ريزند و با الاغ حمل مى‏كنند )حكمت، 187) / سبد يا صندوقِ عميقى به‏شكلِ هرمِ ناقص كه براى حملِ ميوه از آن استفاده مى‏شود )زرقان، ص 103) / سله، خرسبد كه با تركه‏ى بيد مى‏بافند، سبدى دراز كه در آن ميوه كنند )فرهنگ، 739) / سبدى دراز كه در آن ميوه كنند و بر پشت گرفته و به جاها برند و دو تاى آن را بر چارپا باركنند. )معين، ص 3646) / از بابتِ يك لوده‏ى انگور مبلغِ سه قران به من رسيد. )سر و ته يك كرباس، محمدعلى جمال‏زاده، ص 81)
1862) پاچه‏شون وَر مى‏مالَن = پاچه‏ى تُنبانِ خود را به بالا مى‏زنند
1863) تَپَنَه = پينه، انباشتگى موادِ اضافى بر پوستِ بدن
1864) لَكَه پُشت = لاك پشت
1865) گونه‏اى ديگر: زده تُول و تَپَنه، پَر و پا تا پشت
1866) ديگر: باز هم كه كُرُش شد چِكِنَه / پَسِ پاها همه بَسَّه تَپَنَه
1867) نگاه كنيد به: 62
1868) تار = ظرفى است سُفالى و مخروطى كه از رأسِ آن در زمين نصب كرده‏اند و در آن شيره مى‏ريزند
1869) مى‏سُرَه = مى‏چرخد
1870) كِنَه =حشره‏ى موذى
1871) كَفْ‏خورَك = چوب يا تراشه‏اى از چوبِ وُهل كه پهن و صاف است و كفِ شيره‏را باآن مى‏خورند
1872) وَر مى‏تُرَه = به‏پايين مى‏لغزد و مى‏غلتد
1873) نَه‏چماغى‏دَرَه و نَه‏حَرْبَه = نه‏چماقى‏دارد و نه‏ابزارِجنگ‏وستيزى // ديگر: چون‏به‏چرخُشت‏رود بى‏حربه
1874) اِشْكَرْبَه = گياهى است كه تركه‏هاى آن در كفِ انگوراِشكن پهن مى‏كنند تا آبِ انگورها بتواند به راحتى جريان يابد.
1875) انگوراِشْكَن = حوضچه‏اى است كه انگورها در آن مى‏ريزند و لِه مى‏كنند تا آبش گرفته شود
1876) اُو گَردون = آب گردان
1877) نگاه كنيد به: 363
1878) نگاه كنيد به: 62
1879) اَ هَمُش مى‏زنه = آن را به‏هم مى‏زند
1880) گيخا = گيخه‏ها، شيره‏هاىِ نامرغوب
1881) قاتى كردن = مخلوط كردن، در هم كردن، درآميختن )دهخدا، 15250). گفتم قاتى كرده‏ام، دل به حرف‏هايم نده )زمين سوخته، احمد محمود، ص 117)
1882) بُبُريز boboriz = شيره‏هاى خوب و غليظ
1883) منظور آن است كه استاد در پىِ فرصتى است تا به نفعِ خودش شيره‏هاى خوب را با شيره‏هاى بد جابه‏جا كند.
1884) يَى جَى‏يَه yay jeyya= يك جايى است / جَيى jaii = جائى )لار، 113)
1885) جَى او وَخْتاى = جاى آن وقت‏هاى
1886) گَپ = نگاه كنيد به: 1
1887) يِسْ يِس yes yes = بله بله. شاعر اشاره به مجلسِ دورانِ قاجار و رضا شاه دارد كه در برابرِ اشخاصِ مستقلى هم‏چون آيت‏اللَّه مدرس، سيلِ عظيمى از نمايندگانِ خودفروخته‏ى وابسته به انگليس صف آرايى كرده بودند و حتا براى تأييدِ لوايح و مصوبه‏هاى فرمايشى و از بالا تعيين شده از به‏كارگيرى واژه‏ى زيباى بله اِبا داشتند و با yes yesپاسخ مى‏دادند
1888) اونام = آن‏ها هم. اشاره به انگليسى‏ها و مزدورانِ داخلى‏اش
1889) مِلَّتو = ملت + واوِ شناسايى
1890) نگاه كنيد به: 215
1891) ديگر: هى مودوم )مداوم( مى‏كوفن و پَلْكوش مى‏كُنَن
1892) بُكُ = بكن
1893) اُسُّو ossow = استاد + واوِ شناسايى
1894) خوشِ اُسّو كه سِه شى كار نَدَرَه = خوش‏به‏حالِ استاد كه به‏اندازه‏ى سه‏شاهى كار نمى‏كند!
1895) گاه گَمونم = به‏گمانم، به‏احتمالِ قوى، گهگاهى
1896) شَه بُجُنْبين = خوب تلاش كنيد
1897) پِيْلُو peylow = )پيله + واوِ شناسايى( مقدار معينى، اندازه‏ى مشخصى
1898) بِهَريم = نرم كنيم. هَريدن = آرد كردن / )حكمت، 369)
1899) نگاه كنيد به: 368
1900) نَزيك = نزديك )شيراز( / لار، 116) / نِزيك )دَوان، 350) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208)
1901) كَيَّه = انبار مانندى در اطرافِ كُرُش براى انگورهاى آماده‏ى پخت
1902) خُدى = خداىِ
1903) اُسا كريم = خداوند
1904) اُسامون چه ميگَه = استادمان چه مى‏گويد
1905) كُرِلِى‏لِى kor_e leylei= گونه‏اى آواز. كُريلى koreyli
1906) مِنا نَدَريم = حال، توان، حوصله، رَمَق نداريم / مِنا = قوه و نيرو )واژه‏ها، 601) / حال نداشتن، ضعف )سروستان، 600) / حال و حوصله، رَمَق )زرقان، 101)
1907) راسَه كه ما چى نَمى‏گيم = راست است كه ما چيزى نمى‏گوييم
1908) اُسام بايَه = استاد هم بايد
1909) او كارَى نيس بى‏ما kہrey = او بدونِ ما كاره‏اى نيست
1910) خُ = خُب
1911) از تَه واگو سَر خُو نَدَريم = مجالِ چُرت زدنى نداريم
1912) شُو = شب
1913) لُنْده = غُر و لُند
1914) اَفتو aftow = آفتاب )دشتستان، 78)
1915) كه ماخات اُسا اَ اَفْتُو بخوابَه = كه استاد مى‏خواهد در زيرِ آفتاب بخوابد
1916) فيس كُنَه = به‏خودش باد كند، به‏خودش ببالد
1917) خرِ مادى دَرَه و بُزِ كَلَرى = خرِ ماده‏اى دارد و يك بزِ بزرگى
1918) بُزمَكَك = سوسمار، كَلپُك، جانورى‏است كه به‏سينه‏ى بُز مى‏چسبد و آن‏را مى‏مكد تا هلاك شود. حيوانى است شبيه سوسمار به‏طولِ 50 تا 75 سانتى متر كه به‏پستانِ ماده بز آويخته شيرِ او را مى‏مكد؛ كنايه از شخصِ بسيار زشتروى و كريه‏المنظر است )كتابِ كوچه، ج 5، ص 1231)
1919) كِر = گوشه، كُنج / جنب، كِنار )داراب، 175) / گوشه )نيّر، 60) / گوشه‏ى ديوار )شيراز، 119) / لا، ميان، بين )زرقان، 86) / حاشيه، كِنار )حكمت، 181 و 224 و 290)
1920) نگاه كنيد به: 59
1921) گُى بى‏گُى guy bey guy = گاهگاهى
1922) حيدَرى = ظرفى سفالىِ لعابدارِ استوانه‏اى شكل و بلند با دهانى تنگ كه در آن با دو چوبِ از جنسِ ارژن كشك مى‏سابند
1923) قاتِخو qہtexu= قاتق )تركى( + واوِ معرفه، خوراك / نك: 61
1924) مُستَمْسَمَكَه = دست آويز است
1925) سَرِ شوم = سرِ شام، سرِ شب
1926) گوروفَه gurufa= مُچاله / دسته، بسته، مقدار چيزى كه پيچيده و دسته كرده باشند )واژه‏ها، 507)
1927) وَيل veyl= گود، گشاد
1928) نگاه كنيد به: 24
1929) غُمْبَه = صداىِ تو كُپى، گفته‏ى نامعلوم / غُر و لُند، نِقِ بى‏خود، غُنده )شيراز، 107) / لُنده )نيّر، 55) / غنده و لنده )واژه‏ها، 402) لُنده دادن‏غُرغُر كردن )سروستان، 591) / لنديدن )زرقان، 80)
1930) بُلُكيم bolokim= تلاش كنيم
1931) بِرِى يَى دو غازى = براىِ يك دو غازى
1932) هيمَه = )پهلوى، هيمك = چوبِ سوختنى( هيزم )جهرم، 339) / )ممسنى، 120) / )داراب، 180) / )سروستان، 603) / )نيّر، 74) / )زرقان، 117) / )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = هيزمَه( )كيانى، 209) / )واگوشك‏ها، 234)
1933) كَهْك kahk= كيك، حشره‏ى موذى
1934) كَهْكِ تَه روده‏مو چار نَعْلَه ميرَه = حشراتِ موذى در پايانه‏ى روده‏هاى‏مان به‏تاخت مى‏روند. نظرِ شاعر مُشعر بر اين است كه روده‏هاى‏مان از بى‏خوراكى خالى است. / چارنَل = خيلى سريع و تند دويدن )واژه‏ها، 198) / به تاخت و با عجله )فرهنگ، 292) / تندرفتن، دويدن )دهخدا، 7014)
1935) فعله = كارگر، كارگران، كنندگان )سره، 160)
1936) هرچه دودَه اَ چيشِ فَعْلَه ميرَه = هرچه دود و نكبت و حقارت و بدبختى است براى فعله و كارگر و رنجبر است
1937) نگاه كنيد به: 88
1938) پاچال = پاى چاله، زمين گود، گودال، جاى گروه مردم )آموزگار، 123)
1939) چَنْگال = خوراكى است كه با نانِ خشكِ ريزريز شده و فرضاً آب‏گوشت، روغن، شكر، شيره، تخمِ‏مرغ، پنير، و... حاصل مى‏شود. چنان‏چه هيچ چيز در خانه نبود، مادر پِشنگه‏اى آب به‏نان‏ها مى‏زد و فوت مى‏داد كه به‏آن مى‏گفتيم چنگالِ باد. شايد علتِ نام‏گذارى‏اش اين باشد كه حتماً بايد آن‏را با دست خورد. / نانِ خُردكرده در شيره و روغن )سال‏هاى ابرى، 1628) / نوعى نذر با نانِ داغِ ساجى خُرد شده و روغنِ كرماشانى همراه با شيره يا شكر )فرهنگ كردى، 185) / خوراكى است كه نان را در روغن مالند و با شيره يا شكر خورند )آموزگار، 219) / نوعى غذا كه خُرده‏هاى نان رابا روغن و شكر آغشته مى‏كنند )سروستان، 585) / )زرقان، 56) / نوعى خوراك كه بيشتر در زمستان‏ها مصرف مى‏شود )شيراز، 64) / )جهانگيرى( / نانِ گرمى را گويند كه با روغن و شيرينى در يك ديگر ماليده باشند )قاطع، 395) / )دهخدا، 7272) / نوعى غذاى كودكان كه با نان و شكر درست كنند )دشتستان، 92)
1940) اُوبَنَه = )آب + بنه(. گونه‏اى خوراك / بنه = ميوه‏ى درختِ جنگلى پسته‏ى كوهى )آموزگار، 113) / پسته‏ى وحشى )شيراز، 32) / ميوه يا دانه‏ى روغنىِ درختى است جنگلى به همين نام از تيره‏ى سماقى‏ها )زرقان، 35) / بَنَه = )پهلوى wan) )دشتستانى، 44) / كه همان بَن يا وَن است، گياهى‏است بسيار چرب و آن را با پسته پيوند مى‏كنند )محقق، 23) / بَنَك = محصولِ درختِ بنه )ممسنى، 111) / بَنَك )دشتستان، 82)
1941) تُرْبيزَه = تُرُب، تُرُبچه / تربچه )سروستان، 582) / نوعى از سبزى‏هاى خوردنى )شيراز، 47) / تُرُبِ درشت )نيّر، 27) / تُربِز0 = تُرُب )داراب، 166) / )فسا، 121) / )زرقان، 45) / )دهخدا، 5773)
1942) ديگر: نَه نمك هست در او، نَه اَدوهه / زان كه طَبّاخ در آن‏جا نبوده
1943) ديزيو=ديزى+واوِشناسايى
1944) ديگر: چون‏شود پخته نشينند قطار / زَنَد استاد به‏صد تندى جار
1945) نَزيك = نزديك )شيراز( / )لار، 116) / نِزيك )دَوان، 350) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208)
1946) ديزيو وَر دُ بيار شَه نَزيكِ كار = آن ديزى را بردار و بياور به نزديكِ كار
1947) بيارزُو biyہrzow= آبِ انگورِ در پاتيل
1948) بَچّا شَه وادَن = بچه‏ها دست به‏كار شوند. در اين جا منظور خوردنِ خوراك است
1949) دو سْ تاشو = دو سه تاى‏شان
1950) دارگيز = چوب و تَركه‏ى نوعى بادامِ كوهى
1951) ديگر:ظرف‏شان‏چيست؟تغاراست‏وحَصين/قاشُقُ‏ش‏چوبى‏وديزى‏ش‏مَسين/كارشان‏هست‏همين صبح تا پَسين
1952) اُسا دَسُ‏ت پاكَه ديزيو خالى كُن = استاد، دستت پاك است آن ديزى را خالى كن
1953) نگاه كنيد به: 170
1954) چَنگالى cضngہli = چنگال + ى مصدرى / نك: 381
1955) نگاه كنيد به: 183
1956) شَه بِپِلِكون = درهم بياميز
1957) نگاه كنيد به: 88
1958) نگاه كنيد به: 183
1959) چَنگالى cضngہli = چنگال + ى مصدرى / نك: 381
1960) ليوير = لب و دهان / نگاه كنيد به: 24
1961) ديگر: كُتُرُم گشت دو روزى خنده
1962) سُپ = سبدِ حصيرىِ نان / طبق، ظرفى است پهن كه از پوش نخل و ساقه‏ى برنج بافند و براى سفره خوراكى به كار مى‏رود )واژه‏ها، 335) / يك نوع سينىِ مُدَوَّرِ بزرگ كه از نى بافند )جهرم، 307) / نوعى طبقِ بافته شده از الياف )سروستان، 589) / كه‏از چوبِ شاخه‏ى نخل، مُدَوَّر ساخته‏مى‏شود و به‏جاى سينى و مجمه استفاده مى‏شود )اِوَز، 104) / سُپو = ظرفى به شكلِ مجموعه يا سينى بزرگ كه از برگِ نخل مى‏سازند )اَهِل، 39) / وسيله‏اى شبيه سينى بافته شده از برگ و چوبِ نخل براى جابه‏جا كردنِ نانِ خانگى )حكمت، 210)
1963) نگاه كنيد به: 183
1964) چَنگالى cضngہli = چنگال + ى مصدرى / نك: 381
1965) سَكَلاش = استخوان‏هايش / سَكَل = تكه استخوانى‏كه سرِ برجسته داشته باشد )سروستان، 589) / استخوان )زرقان، 73) / استخوان، استخوان‏بندى، چهارچوبِ بدن / استخوان )زرقان، 73) / )حكمت، 369)
1966) دَس به‏كار شين = دست به‏كار شويد
1967) بافه bہfa = در اين جا مُراد گِردآورى و جمع كردن است / )باف = دسته‏ى گندم پهلوى + ه تخصيص( دسته‏هايى از بوته‏ى گندم پس از درو كردن )جهرم، 276) / يك بغل از جو يا گندمِ درو شده كه آماده‏ى حمل به خرمن‏گاه است )زرقان، 32) / بافه = )پهلوى waf) مشتق از بافته )دشتستانى، 41) / يك دست گندم كه در بغلِ يك مرد جا بگيرد )سروستان، 579)
1968) نك: 102
1969) دندان‏هاى‏آسياب
1970) دندانِ نيش
1971) گُراز=)پهلوىvarہz)خوكِ‏وحشى)جويم،416)
1972) گُشنَه goكna = )پهلوى gursk) گرسنه )جهرم، 325) / گُسنَه = گرسنه )ممسنى، 118) / )سروستان، 597) / گُسنه )سعدى( / )اِوَز، 109) / )لار، 115) / )زرقان، 97) / گرسنه )نى‏ريز، 9)
1973) جونَه‏رو = جان به رو، جان بر كف، از جان گذشته
1974) خِنْجى xenji = )صفتِ فاعلى( باناخن‏درنده / خِنج = ناخن‏وچنگال، خِرِنج و خِرِنجال )واژه، 251) / )سروستان، 586) / چنگالِ تيزِ جانوران، ناخنِ‏بلند و تيزِ انسان چنانچه ازآن براى حمله به‏كسى استفاده شود )فرهنگِ زرقان، 60) / ناخن‏كشيدن )بر پوستِ كسى( و اثرى كه از آن باقى بماند )فرهنگ، 333) / ناخن و چنگالِ جانورانى مثلِ سگ و گربه )فرهنگ مردم شيراز، 76) / ناخن‏هاى بلند و تيز )شهرستان جهرم، 298) / خنجك = يك نوع خار است )فرهنگ اسدى(
1975) نگاه كنيد به: 1
1976) قاش = قاچ )سروستان، 592)
1977) گُرم gorm = گوشتِ مازه‏ى گوسفند )سروستان، 597) / ماهيچه‏ى پشتِ بازو و سرِ شانه‏ها )شيراز، 134) / در لهجه‏ى عوام به ميانِ دو گوش و گوشتِ پسِ گردن نزديك به مازه را گويند )دهخدا، 16845)
1978) گُرْم و قَلَم = استخوانِ دستِ گوسفند همراه با غضروف و گوشت‏هاى مانده بر آن
1979) مَجو = كوتاه شده‏ى مجتبى يا مجيد
1980) مى‏پا = مى‏پايد
1981) قوت دادن = بلعيدن، مُلُكُندن / چيزى را بلعيدن، چيزى را در گلو فروبردن )واژه‏ها، 436) / قوت = قورت دادن، بلعيدن، فرودادن )سروستان، 592)
1982) دُزى = دزدى
1983) سه كَشَه = سه باره، سه دفعه
1984) مَرَه = به‏اندازه‏ى كافى، ارزش
1985) كَشَرَه = كش‏رو كردن: لُفت و ليس كردن، بردن و خوردن، وردار و ورمال كردن. خوشه‏ى انگور كه بارش خورده باشند )دهخدا، 16188). كش‏رفتن: دزديدن، ربودن. )فرهنگ لغات، ص 644). از سفيدابِ زنِ پدرش كه چندى پيش، كش رفته بود به‏صورتش ماليده بود. )سه قطره خون، صادقِ هدايت، ص 104)
1986) نگاه كنيد به: 111
1987) چىِ تَه سفره بَرَم نمونَه دِگَه = ديگر چيزى برايم به ته سفره نماند
1988) اَغَچ = بزرگ، زُمُخت
1989) پَچ = لِه، كوفته شده
1990) اُسُغُنو osuqunu= استخوان + واوِ معرفه
1991) واكَلَچ = به‏دندان بكش، گوشت و غضروفِ باقى‏مانده بر استخوانى را به‏دندان كشيدن
1992) پِلَه پِلَه = كارى را با تنبلى انجام دادن )فسا، 120) / مسامحه كردن، كارى را به كُندى انجام دادن )جهرم، 283)
1993) اين‏جا جى پِلَه پِلَه نيس = اين‏جا جاىِ مِن‏مِن كردن و دست و پا كردن نيست
1994) جيگرى بى‏شى = جگرى بشوى، نوعى شوخى همراه با سرزنشى ملايم و خيرخواهانه
1995) پَيو payou = )پَى + واوِ شناسايى( پَى، غضروف
1996) نگاه كنيد به: 170
1997) ميگَه چيش نَدَرى كه‏اُسا تيليتا خورد؟ = مگر چشم‏ندارى‏كه استاد، همه تريدها راخورد
1998) مُل = گلو، گلوگاه / در لهجه‏ى يزدى و شيرازى و لُرى به‏معنى گردن است )فرهنگ، 793) / انتها، بيخ )داراب، 178) / گردن، پشتِ گردن )سروستان، 600) / )زرقان، 106) / )نيّر، 68) / در تداولِ مردمِ شيراز و يزد = گردن )دهخدا، ص 18920) / در لهجه‏ى شيرازى و يزدى و لرى = گردن )جمال زاده( / )شيراز، 149) / )همسان با گويشِ زردشتيان يزد و كرمان( )كيانى، 208) / )دشتستان، 112)
1999) سَر و تَه مُل = يك جا، تمامى
2000) بَرَمو اُرْد = براى‏مان آورد
2001) نگاه كنيد به: 62
2002) هَمى‏يَه = همين است
2003) هيز = ناپاك، هرجايى )فرهنگ كردى... 420) مُخَنَث، نامرد، مردى كه چشمِ او دايم در پىِ زنانِ ديگر است )فرهنگ لغات... ص 898) / مخنث )طع، 1223) / چشم دريده، بى حيا )جهرم، 339) / نانجيب و هرجايى، بى حيا و دريده، بدچشم )واژه‏ها، 642) / تنبل، پست )اَهِل، 146) / )نيّر، 74) / )عميد، 1101)
2004) مى‏بُرَه = مى‏رُبايد، مى‏دزد
2005) بى‏لَبى beylabey = انجيرِ نورسيده و شيرين و گوشتى اما معيوب و ناقص
2006) بونَه buna = درخت
2007) پَلَكى palaki= پس از آخرين برداشتِ محصول، به كسانى كه به خوشه چينى يا پيداكردنِ دانه‏ها و ميوه‏هايى از قبيلِ بادام، گردو، انجير، انگور و... مى‏روند، پَلَكى‏كُن مى‏گويند. / وامانده‏ى چيزى را جمع كردن )فسا، 121) / در جهرم به اين كار تَلَكى كردن به معناى جمع آورى پس مانده‏ى محصول مى‏گويند / پَلَكى palaki = گِل‏مَلَكى gel_malaki )گِل + مل )مخففِ مال ماليدن( + ك تصغير + ى مصدرى( جمع‏آورىِ دانه‏هاى گندم و جو از ميانِ خاك پس از برداشتنِ خرمن )جهرم، 288 و 325)
2008) سا = تُفاله‏هاى انگور
2009) كونْ‏تِلَه واكَردَه = كون به زمين گذاشته، از زمين جدا نمى‏شود، راحت طلب است
2010) كَلَه‏گا = جاى استراحت در كُرُش
2011) تُر و پِت = گفت‏وگوىِ درگوشى، نَجوا، زيرِ لب حرف زدن
2012) لِت = پاره، لَخت )طع، 1031) / قسمت، نيمه )جهرم، 328) / تكه )اَهِل، 144) / تكه‏اى، قسمتى، جزيى، پاره‏اى، گوشه‏اى )شيراز، 140) / )زرقان، 101) / )دهخدا، 17316) / )حكمت، 276)
2013) لَتَف = تكه‏اى از چادر )خيمه( بافته شده از موىِ بُز
2014) گيخه gixa= شيره‏ى نامرغوبى كه كارگرانِ كُرُش از تفاله‏هاى انگور و تَهِ ظرف و ظروف به‏عمل مى‏آورند
2015) پالُنده = پالاينده، ابزارى در كُرُش
2016) دوله كردن dula = هنگامى كه انگورِ كسى كه در كرش به‏شيره تبديل مى‏شود مى‏گويند: انگورِ فلانى اَدوله است )به نقل از آقاى على اكبر پدرام متولد 1300 خ(.
2017) نگاه كنيد به: 1
2018) تَ‏م = تو هم
2019) ديگر: گر شما هم شنوى، خنده كنى / همه‏جا ياد از اين بنده كنى
2020) كاكا = برادرِ كلان را گويند )قاطع، 877) / )جهرم، 317) / برادر )داراب، 174) / )سروستان، 593) / )زرقان، 83)
2021) سَرى مى‏گيرَه كارا = كارها سر و سامانى مى‏گيرد
2022) اَك و اُسا = مثلِ پَك و پولا، فَك و فرشا = استادان. اين‏جا نه‏منظور استادانِ كُرُش است كه بلكه زورداران و مسئولانِ رژيم ستم شاهى است
2023) مى‏كُنَن شوَه تو خَلا = آن‏ها را در مستراح مى‏چپانند
2024) كُرْپَه‏مُرْپا korpa morpہ = كوچك‏موچك‏ها،ريزه‏پيزه‏ها،به‏حساب‏نيامده‏ها،تحقيرشدگان، كوچك‏ها و كسانى‏كه به‏چشم نمى‏آيند، بَچه‏مَچه‏ها / كُرپَه = ريز )داراب، 174) / كوچك، بچه‏كوچك )زرقان، 86)
2025) خِر xer = گلو )سروستان، 585) / )جهرم، 297) / گلو، انتهاى دهان و ابتداى گردن )شيراز، 73) / خرخره، حلقوم )نيّر، 39) / )دهخدا، 8447) / خِر = گلو )اَهِل، 142)
2026) چى دارا = چيزدارها، مالدارها، سرمايه‏داران، صاحبانِ مال و مُكنَت
2027) آدمِ لُختِ اَ سگِ هار مى‏پَرَه = آدمِ لخت و پتى و دست خالى، حتا به سگِ هار هم مى‏پرد
2028) گُشنَه goكna = )پهلوى gursk) گرسنه )جهرم، 325) / گُسنَه = گرسنه )ممسنى، 118) / )سروستان، 597) / گُسنه )سعدى( / )اِوَز، 109) / )لار، 115) / )زرقان، 97) / گرسنه )نى‏ريز، 9)
2029) گُربه‏ى گُشنه اَ كَفْتار مى‏پَرَه = گربه وقتى كه گرسنه شد حاضر است به كفتار هم بپرد
2030) مُز = مزد
2031) مى‏سونَن = مى‏ستانند، مى‏گيرند
2032) گُتو = )گُت + واو شناسايى( بزرگ
2033) بِرِى = براى
2034) اَوْدَه = هَفده، هيفده
2035) كَلَه‏گاه = آتش‏گاه
2036) مِثِ = مثلِ
2037) دُول dowl= آدمكِ سرِ جاليز / آدمكِ سَرِ خرمن، مترسك )حكمت، 274)
2038) بالَى سَر bہley sar= رئيس
2039) سَرِ خر = آن‏كه بى‏موقع به‏جايى آيد و مزاحم شود، مزاحم، بى‏حيا، بى‏شرم، آدمِ گران‏جان )فرهنگ، 471)
2040) كَلَر kalar= بزرگ، از حد بيرون / بزرگ، رشديافته، متضادِ كُرپه )زرقان، 89) / درشت اندام )حكمت، 286) / دست‏نخورده )داراب، 174)
2041) چالُو = چاله + واوِ شناسايى. گودال كوچك و كم عمق )فرهنگ، 262)
2042) شُو كه شد پشتِ چالو لِتُّه ميرى = شب كه شد پشتِ چاله تكيه مى‏دهى و دراز مى‏كشى
2043) هيمَه = )پهلوى، هيمك = چوبِ سوختنى( هيزم )جهرم، 339) / )ممسنى، 120) / )داراب، 180) / )سروستان، 603) / )نيّر، 74) / )زرقان، 117) / )به گويشِ زردشتيان يزد و كرمان = هيزمَه( )كيانى، 209) / )واگوشك‏ها، 234)
2044) سحرى پا مى‏شى نِگَى تَش مى‏كنى = سحرى بلند مى‏شوى و نگاهى به‏آتش مى‏كنى
2045) چشمانِ گِرِچَه = چشمانِ دريده و وَق كرده، چشم غُرّه، چپ چپ نگاه كردن
2046) عَمَلا = عمله‏ها، كارگران
2047) پَك و پَسَلا = پشت و پناه‏ها. پَسَله = نهان‏جاى، جاىِ نهانى، پنهان )فرهنگ، 163). جاهاى دورافتاده، ريشه‏ى اين كلمه پس مى‏باشد )واژه‏ها، 112) / پنهانى، نهانى، دور از ديد و نگاه و شنيد ديگرى )شيراز، 40) / )دهخدا(
2049) خُرده پيلا = خرده پيله‏ها، چيزهاى جزيى
2050) دَنگ = اَدا، اَطفار )داراب، 169) / دَنگ - درآوردن = اَدا و تقليدِ كسى درآوردن )جهرم، 302)
2051) دَنگِ شاه در ميارى، فيس مى‏كنى = اَداىِ شاه در مى‏آورى و قيافه مى‏گيرى و به‏خودت‏باد مى‏كنى
2052) شُو هَوُى = شب هواىِ
2053) اُو گَردون = آب‏گردان، كاسه‏اى‏است گود و دسته‏دار كه براى جابه‏جايى مايعاتِ داغ به‏كار مى‏رود
2054) چوغ فضول = براى جابه‏جايى آتش‏ها و كُنده‏هاى نيم سوخته‏ى زيرِ پاتيل‏ها از چوبى بلند استفاده مى‏كنند كه به‏آن چوب فضولى گفته مى‏شود
2055) يُرُش = يورش
2056) شورُش بكنه = شورَش‏را درآورد، بيش‏از اندازه ستم‏كند
2057) كورُش مى‏كنه = اورا كورمى‏كند
2058) طيّاره = هواپيما )سره، 136)
2059) طيّارَه دَرَه = هواپيما دارد
2060) تَه مى‏گَم = به‏تو مى‏گويم، به‏تو نشان خواهم‏داد
2061) اوسرى مى‏شه = واژگون مى‏شود
2062) تَخت و تالون taxt o tہloun = بُردن، دزديدن، خوردن. كسى‏كه خانه‏اش دزد مى‏زند يا مهمانانى براو وارد مى‏شوند و خانه و دستش‏را خالى مى‏كنند مى‏گويد آمدند تخت و تلالون‏ام كردند و رفتند
2063) چاشت = نيم‏روز، پيش از ظهر / نزديكِ ظهر )سخن، 781) / )پهلوى cضہكt) )دشتستانى، 49)
2064) كُدو بَرَّه = ابزارى در كُرُش كه با يك كدو گردنى و يك دسته‏ى چوبى درست شده و براى جابه جايىِ شيره به كار ميرود
2065) ثُلْثون شُدَن = آبِ انگور كه به يك سومِ حجمِ اوليه برسد
2066) رُوش rowك = راهش، روشش
2067) اَگَه رُوش اِيَه، خُ منم اُسا مى‏شَم = اگر راه و روشش اين‏هست، خُب من‏هم استاد مى‏شوم
2068) همه كارَى = همه كاره‏ىِ
2069) چَنگالات cضngہlہt = چنگال‏هايت / نك: 381
2070) اُو ow = آب
2071) از اُو تا شدى = بسلامتى گذشتى
2072) بارِ زيرِ دَساتِ منزل بِرَسون = بارِ زيرِ دستى‏هايت را هم به مقصد برسان
2073) مُزو = مزد + واوِ شناسايى
2074) نَسونى = نستانى، نگيرى
2075) نگاه كنيد به: 363
2076) فَضو = كوتاه شده‏ى فضل‏اللَّه
2077) نگاه كنيد به: 363
2078) كُتَل = گردنه، سربالايى كوهستانى و خطرناك )دشتستان، 103)
2079) بَده؟ = آيا بد است؟
2080) گونه‏اى ديگر: كمكِ ناخوش و بيمار بكنه
2081) گُشنَه goكna = )پهلوى gursk) گرسنه‏جهرم، 325) / گُسنَه = گرسنه )ممسنى، 118) / )سروستان، 597) / گُسنه )سعدى( / )اِوَز، 109) / )لار، 115) / )زرقان، 97) / گرسنه )نى‏ريز، 9)
2082) گُشنَه goكna = )پهلوى gursk) گرسنه )جهرم، 325) / گُسنَه = گرسنه )ممسنى، 118) / )سروستان، 597) / گُسنه )سعدى( / )اِوَز، 109) / )لار، 115) / )زرقان، 97) / گرسنه )نى‏ريز، 9)
2083) اِى خُدُو، يَى‏جا شَه گِل مى‏پِلِكونَه = اين‏خدايى‏كه من مى‏شناسم، يك‏جااورا درخاك مى‏پلكاند
2084) مُجابُ‏ش مى‏كُنَن = پاسخش را مى‏دهند، راضى‏اش مى‏كننداً
2085) دَسْگا = دستگاه
2086) نگاه كنيد به: 363
2087) آتشگاه
2088) كُدو بَرَّه = ابزارى در كُرُش كه با يك كدو گردنى و يك دسته‏ى چوبى درست شده و براى جابه‏جايىِ آبِ بيارزه و شيره به‏كار مى‏رود
2089) نگاه كنيد به: 88
2090) نگاه كنيد به: 102
2091) ديگر: غيرِ پالُنده و پاتيلِ گرون
2092) نگاه كنيد به: 363
2093) گُتو = )گت + واو( بزرگ
2094) بُوآ پير = باباپير، آدمِ دنياديده
2095) گُوگَلى gowgali = نامِ كوچه‏اى است
2096) تَشْ كرده بودن = آتش كرده بودند. آتش كردنِ در سرِ كوچه براى آگاهى دادن به همسايگان و ديگران از مُردنِ يكى از تازه درگذشتگان است. اين رسم كه تا يكى دو دهه پيش مرسوم بود از آيين‏هاى بازمانده از دورانِ زردشتيانِ ايران است.
2097) رُونَه = تابوت / رونى )سروستان، 588)
2098) رُونَه و تَحْتى rowna o tahti = هر دو مترادفِ يك ديگر و به معناى تابوت است
2099) دو سْ تاشون do s tہكu= دو سه نفرشان
2100) پُى تَشو poy taكu= پاىِ آتش + واوِ معرف
2101) گِلِ هم = در هم )حكمت، 391)
2102) گِلِ هم رفته بودن = درهم فرورفته بودند
2103) كَلْ سُليمون بَرَشون تلخى مى‏خوند = كربلايى سليمان براى‏شان تلقين مى‏خواند
2104) كُپُرى kopori= سبدى حصيرى و ريزبافت و سردار. كُپُرى = 1- ظرفى است كه معمولاً مدور است و در آن مُهر و تسبيح نگه‏دارند و از برگ نخل يا ساقه‏ى برنج و گندم بافند 2- قرابه‏ى كوچكى است كه شكم بزرگى دارد )واژه‏ها، 446) / كوپورى = سبدِ كوچكى است كه از الياف بافته مى‏شود و در آن تخمِ مرغ و يا چيزهايى شبيه آن نگهدارى مى‏شود )سروستان، 595) / سبدى كوچك و دردار جهتِ نگهدارىِ لوازمِ ريز و كوچك به‏خصوص لوازمِ خياطى )شيراز، 129) / نوعى سبدِ كوچك ظريف و دردار )زرقان، 83)
2105) مُهردون mohrdoon= جاى مُهرِ نماز
2106) قربانِ ناندانِ بى‏نان‏ات بشوم
2107) ديگر: بُوآ از دستِ نزول‏خور مُردى؟
2108) مى‏پِلِكيدى mypelekidi= تلاشِ وافر مى‏كردى، افتان و خيزان مى‏كردى / اوهم اجازه داد شب‏ها در دفترش بخوابد و بعدازظهرها درچاپخانه‏اش بِپِلِكَد تا كارى فراگيرد )لوح، دفترى درقصه، شماره 5، زمستان 53، ابراهيم گلستان، 39)/ ديدم دختر هشت‏ساله‏اى درآن‏ميان مى‏پلكيد )سه‏قطره‏خون، 133)
2109) مالِكو،اَصّا نِگى بالا نمى‏كرد = مالِكى‏كه برايش كار مى‏كردى اصلاً خدارا درنظر نمى‏گرفت
2110) تُولِ towl= تاوُولِ / آماس. برآمدگى روى پوست كه در آن آب جمع شده باشد و بر اثرِ سوختگى يا بيمارى ]يا كاركردن[ و حمله‏ى ميكروب ايجاد شود )فرهنگ، 190) / هر نوع برآمدگى روى پوست يا مُخاط كه درونِ آن، مايع جمع شده باشد )سخن، 557) / آبله، جوشِ آبدار )كتاب كوچه، ج 443 10) / توول = لحنى است از تاوُل: آبله، جوشِ آبكى، آبدانه. بس كه بيل زده دستاش يكپارچه ئوول و توول شده )كتاب كوچه، ج 651 10) و آول و تاوَل = پر از زخم و ابله؛ مثلاً پا، بر اثرِ راه رفتنِ زياد )كوچه، ج 856 1)
2111) تُولِ دَسْ‏سُ‏ت towl e dassot = تاوُولِ دستت
2112) لوكِ بَلوچا = شترِ بلوچ‏ها
2113) تيغِ آفتُو ہftow = سرِ آفتاب، هنگامِ بيرون آمدنِ خورشيد. شاعر مى‏توانست واژه‏ى ديگرى به‏كار گيرد ولى از آن جايى كه مى‏خواهد آغازَ روزِ زحمت كشان را چون تابلويى جاودانه به مَعرضِ نمايش بگذارد از تيغ استفاده مى‏كند تا تداعى‏گرِ بُرّندگى و تيزى و زخم و خون و خشم و خشونت باشد
2114) واكُشى = بپردازى، تسويه كنى
2115) تَى tey= زيرِ
2116) اَفتو aftow = آفتاب )دشتستان، 78)
2117) تَى اَفْتُو دومَنَه = زيرِ آفتابِ كوهِ دامنه
2118) چَرَكى = چاركى. يك چهارم من )سال‏هاى ابرى، على اشرفِ درويشيان، صفحه 1628)
2119) بَنَه = ميوه‏ى درختِ جنگلى پسته‏ى كوهى )آموزگار، 113) / پسته‏ى وحشى )شيراز، 32) / ميوه يا دانه‏ى روغنىِ درختى است جنگلى به همين نام از تيره‏ى سماقى‏ها )زرقان، 35) / بَنَه = )پهلوى wan) )دشتستانى، 44) / كه همان بَن يا وَن است، گياهى‏است بسيار چرب و آن را با پسته پيوند مى‏كنند )محقق، 23) / بَنَك = محصولِ درختِ بنه )ممسنى، 111) / بَنَك )دشتستان، 82)
2120) هى عرق رِختى بِرى چَرَكى بَنَه = مُدام عرق ريختى براىِ چاركى بَنه )پسته‏ى كوهى(
2121) كَنَه = حشره‏اى موذى
2122) تُوسون towsدn = تابستان
2123) اَفتو aftow = آفتاب )دشتستان، 78)
2124) گُو گُنْدى gow gondi= گاوِ اَخته شده
2125) شاعر را بنگر كه با قدرتِ تمام بيشترين بارِ معنايى‏را از واژگان به‏نفعِ زحمت كشان و فراموش‏شدگانِ جامعه زمان خويش‏را اخذنموده و اثرى‏ماندگار ازخود برجاى‏نهاده‏است
2126) جِمِزِ نون = به‏جاىِ نان
2127) پاتِ خشخاش = بوته و برگ‏هاىِ اضافىِ خشخاش
2128) نگاه كنيد به: 27
2129) بى‏بى = لقبى است كه زنِ خان و ارباب داشت. )البته توده‏ى مردم به مادر �